ทุนทางวัฒนธรรม สินทรัพย์ยุทธศาสตร์แห่งเศรษฐกิจยุคใหม่

ทุนทางวัฒนธรรม สินทรัพย์ยุทธศาสตร์แห่งเศรษฐกิจยุคใหม่

เหตุใดประเทศที่มีวัฒนธรรมเข้มแข็งจึงได้เปรียบในการแข่งขันทางเศรษฐกิจยุคใหม่ คำตอบไม่ได้อยู่ที่การท่องเที่ยวหรือภาพลักษณ์ประเทศเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการที่วัฒนธรรมกำลังกลายเป็นทรัพยากรเชิงยุทธศาสตร์ที่สามารถเชื่อมโยงกับเทคโนโลยี เศรษฐกิจสร้างสรรค์ และนวัตกรรมรูปแบบใหม่ได้ ในโลกที่เทคโนโลยีเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ประเทศที่ได้เปรียบอาจไม่ใช่ประเทศที่มีโรงงานมากที่สุด หรือมีนวัตกรรมล้ำหน้าที่สุด แต่คือประเทศที่สามารถเปลี่ยนทุนทางวัฒนธรรมให้เป็นคุณค่าทางเศรษฐกิจและความสามารถในการแข่งขันได้

ทุนทางวัฒนธรรม (Cultural Capital) 

คือ ชุดขององค์ความรู้ ภูมิปัญญา อัตลักษณ์ และมรดกทางวัฒนธรรมที่สั่งสมอยู่ในสังคม ซึ่งสามารถนำมาต่อยอดเป็นคุณค่าทางเศรษฐกิจ สังคม และนวัตกรรมได้ ไม่ว่าจะอยู่ในรูปของภาษา ศิลปะ วิถีชีวิต งานสร้างสรรค์ หรือเรื่องเล่าที่สะท้อนตัวตนของผู้คน ความแตกต่างสำคัญของทุนทางวัฒนธรรมในอดีตกับปัจจุบัน คือการเปลี่ยนจากการใช้วัฒนธรรมเพื่อสร้างการรับรู้และภาพลักษณ์ประเทศ ไปสู่การใช้วัฒนธรรมเป็นฐานข้อมูล องค์ความรู้ และสินทรัพย์ที่สามารถต่อยอดสู่สินค้า บริการ เทคโนโลยี และนวัตกรรมได้โดยตรง แนวคิดนี้ทำให้หลายประเทศเริ่มมองวัฒนธรรมในฐานะโครงสร้างพื้นฐานทางเศรษฐกิจรูปแบบใหม่ มากกว่าจะเป็นเพียงมรดกที่ต้องอนุรักษ์

ทุนวัฒนธรรม : ความได้เปรียบที่สร้างขึ้นไม่ได้ในระยะสั้น

เมื่อประเทศใดมีทุนทางวัฒนธรรมที่เข้มแข็ง ระบบการสร้างสรรค์ซอฟต์พาวเวอร์ (Soft Power) ก็สามารถทำงานได้อย่างเป็นธรรมชาติ เพราะคุณค่า ความทรงจำ และอัตลักษณ์ที่สั่งสมผ่านประวัติศาสตร์ถูกถ่ายทอดอยู่ในวิถีชีวิต คติความเชื่อ และสภาพสังคมของผู้คน วัฒนธรรมจึงเป็นต้นทุนที่ไม่สามารถสร้างขึ้นใหม่ได้ในระยะเวลาอันสั้น

ต้นทุนดังกล่าวสามารถต่อยอดสู่สินค้า บริการ และอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ที่มีมูลค่าสูงขึ้น ขณะเดียวกันยังช่วยสร้างเอกลักษณ์ให้กับอุตสาหกรรมบันเทิง ศิลปะ การออกแบบ และคอนเทนต์ร่วมสมัย ซึ่งยากต่อการลอกเลียนแบบและกลายเป็นความได้เปรียบในการแข่งขันของประเทศ 

เมื่อวัฒนธรรมกลายเป็นหัวใจของเศรษฐกิจประสบการณ์

วัฒนธรรมที่มีเอกลักษณ์ยังเป็นกลไกสำคัญของเศรษฐกิจประสบการณ์ (Experience Economy) ในโลกที่ผู้คนไม่ได้จ่ายเงินเพื่อครอบครองสินค้าเพียงอย่างเดียว แต่จ่ายเพื่อประสบการณ์ ความรู้สึก และความหมายที่ได้รับกลับมา การท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมและวิถีชีวิตจึงได้รับความนิยมเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง เพราะตอบโจทย์ความต้องการสัมผัสสิ่งที่มีเอกลักษณ์และไม่สามารถพบได้จากที่อื่น

นอกจากนี้ ภาพลักษณ์ของประเทศที่มีเสน่ห์ทางวัฒนธรรมยังช่วยดึงดูดการลงทุน บุคลากรคุณภาพสูง และผู้ประกอบการจากทั่วโลกให้เข้ามามีส่วนร่วมในระบบเศรษฐกิจ จนกลายเป็นวงจรที่ส่งเสริมการเติบโตทางเศรษฐกิจในระยะยาว

จากเครื่องมือประชาสัมพันธ์สู่สินทรัพย์เชิงยุทธศาสตร์

เมื่อบทบาทของทุนทางวัฒนธรรมขยายตัวมากขึ้น หลายประเทศจึงเปลี่ยนมุมมองต่อวัฒนธรรมอย่างมีนัยสำคัญ จากเดิมที่ใช้เป็นเครื่องมือประชาสัมพันธ์ประเทศและส่งเสริมการท่องเที่ยว สู่การมองวัฒนธรรมในฐานะสินทรัพย์เชิงยุทธศาสตร์ที่สามารถสร้างผลิตภาพ (Productivity) และมูลค่าทางเศรษฐกิจรูปแบบใหม่

โดยเฉพาะในยุคที่โลกขับเคลื่อนด้วยปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence: AI) ระบบอัตโนมัติ และเทคโนโลยีดิจิทัล วัฒนธรรมกำลังถูกแปลงเป็นข้อมูล สินทรัพย์ดิจิทัล และทรัพย์สินทางปัญญาที่สามารถต่อยอดสู่เศรษฐกิจแห่งอนาคตได้อย่างกว้างขวาง

หลายประเทศกำลังยกระดับทุนทางวัฒนธรรมด้วยเทคโนโลยีในรูปแบบที่แตกต่างกัน แต่มีเป้าหมายร่วมกัน คือการเปลี่ยนวัฒนธรรมให้เป็นสินทรัพย์เศรษฐกิจแห่งอนาคต

• กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมของไทยลงทุน 80 ล้านบาท เพื่อพัฒนา ThaiLLM Foundation Model ซึ่งเป็น AI ที่เข้าใจภาษา วัฒนธรรม และบริบทไทย โดยพัฒนาโมเดลขนาด 8B และ 30B ภายใต้แนวทางลิขสิทธิ์เปิด (Open License) เพื่อให้นักพัฒนานำไปต่อยอดได้

• เกม Black Myth: Wukong ของบริษัท Game Science สร้างรายได้กว่า 1,100 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ จากยอดขายมากกว่า 10 ล้านชุดภายใน 3 วันแรก โดยนำวรรณกรรมคลาสสิกจีนเรื่อง Journey to the West มาต่อยอดผ่านเทคโนโลยีเกมสมัยใหม่

• ภาคการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมแบบ Immersive ของสาธารณรัฐประชาชนจีน เติบโต 24.1% ในปี พ.ศ. 2567 โดยปัญญาประดิษฐ์เชิงสร้างสรรค์ (Generative AI) และโมเดลภาษาขนาดใหญ่ (Large Language Model: LLM) ถูกนำมาใช้สร้างประสบการณ์และบริการเฉพาะบุคคลมากขึ้น

• อุตสาหกรรม Webtoon ของสาธารณรัฐเกาหลีมีมูลค่า 2.189 ล้านล้านวอน ในปี พ.ศ. 2566 โดยผู้ประกอบการจำนวนมากเริ่มนำ AI มาใช้ในกระบวนการผลิตและพัฒนาทรัพย์สินทางปัญญาเพื่อขยายตลาดโลก

• รัฐบาลญี่ปุ่นตั้งเป้าเพิ่มรายได้จากการส่งออกคอนเทนต์ทางวัฒนธรรม เช่น อนิเมะ มังงะ เกม และดนตรี เป็น 20 ล้านล้านเยน ภายในปี พ.ศ. 2576 พร้อมนำ Generative AI มาใช้ลดต้นทุนและเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต

• ภายใต้โครงการ Vision 2030 ซาอุดีอาระเบียตั้งเป้าดึงนักท่องเที่ยว 150 ล้านคนต่อปีภายในปี พ.ศ. 2573 โดยใช้ AI รวมถึงเทคโนโลยีความเป็นจริงเสมือน (Virtual Reality: VR) และความเป็นจริงเสริม (Augmented Reality: AR) เพื่อยกระดับประสบการณ์ด้านวัฒนธรรมและการท่องเที่ยว

การแข่งขันในเศรษฐกิจยุคใหม่จึงไม่ได้อยู่ที่การมีทุนทางวัฒนธรรมเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ความสามารถในการจัดการองค์ความรู้ พัฒนาฐานข้อมูล และสร้างระบบนิเวศที่เอื้อให้ทุนทางวัฒนธรรมสามารถต่อยอดเป็นมูลค่าทางเศรษฐกิจได้อย่างต่อเนื่อง การพัฒนาทุนทางวัฒนธรรมในอนาคตจึงไม่ใช่ภารกิจของภาควัฒนธรรมเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยความร่วมมือจากภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคการศึกษา และผู้พัฒนาเทคโนโลยีในการสร้างโครงสร้างพื้นฐานทางความรู้ร่วมกัน

วัฒนธรรมจึงไม่ใช่เพียงมรดกจากอดีตที่รอการอนุรักษ์ หากกำลังกลายเป็นสินทรัพย์เชิงยุทธศาสตร์ที่สามารถสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ สังคม และนวัตกรรมได้อย่างต่อเนื่อง ในโลกที่เทคโนโลยีและข้อมูลกำลังเป็นปัจจัยสำคัญของการแข่งขัน ประเทศที่สามารถเชื่อมโยงทุนทางวัฒนธรรมเข้ากับความคิดสร้างสรรค์ เทคโนโลยี และนวัตกรรมได้อย่างมีประสิทธิภาพ ย่อมมีโอกาสสร้างความได้เปรียบและกำหนดบทบาทของตนเองในเศรษฐกิจโลกยุคใหม่ได้มากกว่า

อ้างอิง

- arabnews.com

- bangkokpost.com

- koreatechdesk.com

- linkedin.com

- rsis.edu.sg

- tradingview.com

- unesco.org

- weforum.org