เรือนโคราช บ้านที่เป็นมากกว่าที่อยู่อาศัย
ภาพของบ้านไม้ยกพื้นสูง ใต้ถุนโล่งโปร่ง มีลมพัดผ่านได้ตลอดวัน
ใครบางคนนั่งพักอยู่บนเก้าอี้ไม้ยาว ข้างกายมีข้าวของเครื่องใช้วางอยู่บ้างประปราย
ภาพเช่นนี้อาจเป็นภาพที่หลายคนคุ้นตาเมื่อพูดถึงบ้านเรือนไทย ในอดีต
“เรือนโคราช” ก็เป็นหนึ่งในบ้านพื้นถิ่นที่มีลักษณะเช่นนั้น บ้านที่เคยเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตผู้คนในจังหวัดนครราชสีมาและพื้นที่ใกล้เคียงมายาวนานหลายชั่วอายุคน แต่เมื่อลองมองให้ลึกลงไป เรือนลักษณะนี้ไม่ได้เป็นเพียงที่อยู่อาศัย แต่ยังเป็นพื้นที่ที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างผู้คน สภาพภูมิอากาศ และวิถีชีวิตของชุมชนที่ค่อย ๆ ก่อรูปขึ้นตามกาลเวลา
https://www.naibann.com/thai-classic-korat-house-review/
บ้านที่เกิดจากประสบการณ์ของผู้คน
เรือนโคราชจำนวนมากมีลักษณะยกพื้นสูง ใต้ถุนโล่ง
หลังคาจั่วลาดชัน และมีช่องเปิดรับลมกว้าง โครงสร้างเช่นนี้ช่วยลดความร้อนสะสม ป้องกันความชื้นจากพื้นดิน
และเปิดทางให้ลมไหลผ่านตัวบ้านได้ตลอดวัน แม้รายละเอียดเหล่านี้จะดูเหมือนถูกออกแบบไว้อย่างเป็นระบบ
แต่แท้จริงแล้วรูปแบบของเรือนโคราชไม่ได้เกิดจากแบบแปลนตายตัว หากค่อยๆ พัฒนาขึ้นจากประสบการณ์การอยู่อาศัยของผู้คนในพื้นที่
ที่ต้องปรับตัวกับสภาพอากาศร้อนยาวนานและฝนตกหนักตามฤดูกาล เรือนพื้นถิ่นจึงเป็นผลลัพธ์ของการเรียนรู้ร่วมกันระหว่างคนกับธรรมชาติ
ซึ่งถ่ายทอดผ่านการสร้างบ้านจากรุ่นสู่รุ่น
https://www.naibann.com/thai-classic-korat-house-review/
พื้นที่ของบ้านกับจังหวะชีวิต
พื้นที่ต่าง ๆ ภายในเรือนโคราชไม่ได้ถูกแบ่งหน้าที่เพียงเพื่อการอยู่อาศัยเท่านั้น
แต่ยังรองรับกิจกรรมหลากหลายในชีวิตประจำวัน ใต้ถุนบ้านซึ่วงเปิดโล่ง มักถูกใช้เป็นพื้นที่ทำงาน
เก็บเครื่องมือการเกษตร การเลี้ยงสัตว์ หรือเป็นที่รวมตัวของสมาชิกในครอบครัว
ขณะที่ชานเรือนทำหน้าที่เป็นพื้นที่กึ่งสาธารณะ เชื่อมต่อบ้านกับชุมชน และรองรับการพบปะพูดคุยของผู้คนที่ผ่านไปมา
ในวิถีชีวิตเช่นนี้ บ้านจึงไม่ได้เป็นเพียงที่พักอาศัย แต่ยังเป็นพื้นที่ทำมาหากิน
พื้นที่พบปะ และพื้นที่ที่ความสัมพันธ์ของผู้คนค่อย ๆ ก่อตัวขึ้นในชีวิตประจำวัน
บ้านกับความผูกพันของผู้คน
งานศึกษาหนึ่งเกี่ยวกับเรือนโคราชในปี พ.ศ. 2559 โดยการุณย์ ศุภมิตรโยธิน และวารุณี หวัง ชวนให้มองเห็นคุณค่าของบ้านพื้นถิ่นนี้ผ่านมุมมองของผู้อยู่อาศัยเอง เสียงสะท้อนจากผู้คนจำนวนไม่น้อย โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่เติบโตมากับเรือนใต้ถุนโล่ง มองว่า โครงสร้างบ้านลักษณะนี้สอดคล้องกับวิถีชีวิตของพวกเขา พื้นที่ใต้ถุนยังเป็นที่นั่งเล่น รับลม และสามารถมองเห็นผู้คนที่เดินผ่านไปมาได้ตลอดเวลา โครงสร้างบ้านที่เปิดโล่งเช่นนี้ช่วยสร้างความรู้สึกผ่อนคลาย และทำให้ผู้คนไม่รู้สึกโดดเดี่ยว ในด้านสภาพแวดล้อมเอง หลายครัวเรือนยังเห็นว่าบ้านไม้ช่วยให้อากาศถ่ายเทได้ดี กลางคืนเย็นสบาย และไม่สะสมความร้อนแบบผนังปูน ความสบายที่เกิดขึ้นจึงไม่ได้มาจากโครงสร้างของบ้านอย่างเดียว แต่ยังมาจากความผูกพันและความคุ้นเคยที่สั่งสมมายาวนานในความทรงจำของผู้คน
เมื่อวิถีชีวิตเปลี่ยนไป
อย่างไรก็ตาม ในหลายครัวเรือนเรือนโคราชต้องเผชิญกับข้อจำกัด เช่น ไม้เสื่อมสภาพ ปลวก หรือปัญหาน้ำท่วมขัง ทำให้บางครอบครัวตัดสินใจปรับปรุงหรือรื้อสร้างบ้านใหม่ด้วยวัสดุสมัยใหม่ การเปลี่ยนแปลงเช่นนี้สะท้อนให้เห็นถึงการชั่งน้ำหนักระหว่างความผูกพันกับรูปแบบบ้านดั้งเดิม และข้อจำกัดของการใช้ชีวิตในปัจจุบัน
https://www.koratmuseum.com/bankorat-view.html
เรือนพ่อคง :
เมื่อบ้านกลายเป็นพื้นที่เรียนรู้
แม้เรือนโคราชจำนวนไม่น้อยจะค่อยๆ เปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา
แต่บ้านพื้นถิ่นลักษณะนี้ยังคงหลงเหลือให้เห็นในบางพื้นที่ และบางหลังได้รับการถูกอนุรักษ์ไว้ในฐานะหลักฐานของวิถีชีวิตในอดีต
หนึ่งในตัวอย่างสำคัญคือ“เรือนพ่อคง”
เรือนไม้พื้นถิ่นของจังหวัดนครราชสีมาที่ได้รับการอนุรักษ์และเปิดให้ผู้คนเข้าไปเรียนรู้เรื่องราวของเรือนโคราชอย่างใกล้ชิด
เรือนพ่อคงสร้างขึ้นตั้งแต่ต้นพุทธศตวรรษที่
25
เดิมเป็นบ้านของครอบครัวชาวนาในอำเภอคง จังหวัดนครราชสีมา
ก่อนจะถูกรื้อและย้ายมาประกอบขึ้นใหม่ภายในมหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา โดยพยายามรักษารายละเอียดดั้งเดิมของบ้านไว้ให้มากที่สุดตามหลักการอนุรักษ์
เอกลักษณ์สำคัญของเรือนหลังนี้ คือ การเป็นเรือนแฝด
ที่มีเรือนนอนสองหลังวางขนานกัน และมีชานหรือโถงอยู่ตรงกลาง รูปแบบเรือนเช่นนี้พบได้ในเรือนพื้นถิ่นโคราชบางประเภท
และสะท้อนการจัดพื้นที่ของบ้านที่รองรับทั้งการอยู่อาศัยและกิจกรรมของคนในครอบครัว
มรดกสถาปัตยกรรมที่ยังมีชีวิต
เมื่อเข้าสู่กระบวนการอนุรักษ์ เรือนพ่อคงได้รับการปรับเปลี่ยนจากบ้านพักส่วนตัวให้กลายเป็นพิพิธภัณฑ์และแหล่งเรียนรู้ที่มีชีวิต
เปิดให้สาธารณชนเข้ามาศึกษาเรื่องราวของสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นและวิถีชีวิตของชาวโคราช
ด้วยคุณค่าทางสถาปัตยกรรมและกระบวนการอนุรักษ์ที่เหมาะสม เรือนพ่อคงจึงได้รับรางวัลอนุรักษ์ศิลปสถาปัตยกรรมดีเด่น
ประเภทอาคารสถาบันและอาคารสาธารณะ ประจำปี พ.ศ. 2561 จากสมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์ รางวัลดังกล่าวมอบให้แก่อาคารที่มีคุณค่าทางสถาปัตยกรรมหรือประวัติศาสตร์
และได้รับการดูแลรักษาอย่างเหมาะสม
พร้อมทั้งยังสามารถใช้งานร่วมกับชีวิตและสังคมในปัจจุบันได้อย่างกลมกลืน
บ้านในฐานะความทรงจำของชุมชน
ปัจจุบัน เรือนพ่อคงทำหน้าที่เป็นพิพิธภัณฑ์กลางแจ้ง เปิดให้ผู้คนเข้ามาศึกษาประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรม และภูมิปัญญาท้องถิ่นของชาวโคราช นักเรียน นักศึกษา หรือผู้ที่สนใจสามารถเดินชมพื้นที่เรือนไม้หลังนี้ เพื่อทำความเข้าใจโครงสร้างบ้าน เการไหลเวียนของลม การวางทิศทางของเรือน รวมถึงวิถีชีวิตของผู้คนในอดีตผ่านข้าวของเครื่องใช้ที่จัดแสดงอยู่ภายใน เรือนโคราชจึงไม่ได้เป็นเพียงรูปแบบสถาปัตยกรรมพื้นถิ่น หากเป็นพื้นที่ที่บอกเล่าเรื่องราวของผู้คน ความสัมพันธ์ของชุมชน และภูมิปัญญาที่สั่งสมมาอย่างยาวนาน บ้านหลังหนึ่งจึงอาจเป็นมากกว่าที่อยู่อาศัย หากเป็นความทรงจำของสังคมที่ยังคงมีชีวิตอยู่ในปัจจุบัน
เกร็ดความรู้
เรือนโคราชคืออะไร
เรือนโคราชเป็นรูปแบบบ้านพื้นถิ่นของจังหวัดนครราชสีมา
มีลักษณะสำคัญคือยกพื้นสูง ใต้ถุนโล่ง หลังคาจั่วลาดชัน และมีช่องเปิดรับลมกว้าง
โครงสร้างส่วนใหญ่ทำจากไม้
และออกแบบให้สอดคล้องกับภูมิอากาศร้อนและฝนตกตามฤดูกาลของภาคอีสาน
เหตุผลที่บ้านไทยยกพื้นสูง
บ้านพื้นถิ่นของไทยจำนวนมากยกพื้นสูงเพื่อรับมือกับสภาพแวดล้อม
เช่น ลดความชื้นจากพื้นดิน ป้องกันน้ำท่วมตามฤดูกาล เปิดทางให้ลมไหลเวียน
และใช้พื้นที่ใต้ถุนเป็นพื้นที่ทำกิจกรรมในชีวิตประจำวัน
รางวัลอนุรักษ์สถาปัตยกรรมดีเด่น
รางวัลอนุรักษ์ศิลปสถาปัตยกรรมดีเด่นจากสมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์ มอบให้แก่อาคารที่มีคุณค่าทางสถาปัตยกรรมหรือประวัติศาสตร์ และได้รับการดูแลรักษาอย่างเหมาะสม พร้อมทั้งสามารถใช้งานร่วมกับสังคมปัจจุบันได้
อ้างอิง
https://www.koratmuseum.com/bankorat.html
https://www.naibann.com/thai-classic-korat-house-review/
https://so01.tci-thaijo.org/index.php/arch-kku/article/view/80907/64403
https://vernacbef2016.wordpress.com/wp-content/uploads/2016/06/02-karun.pdf
