เวลาเห็นผ้าบาติกจากภาคใต้ หลายคนนึกถึงภาพช่างนั่งวาดลายดอกไม้ทีละเส้น แต่ผ้าบาติกที่ผู้คนในภาคใต้ใช้กันมานานไม่ได้เกิดจากการวาดมืออย่างเดียว ผ้าปาเต๊ะที่พบในภาคใต้มีทั้งแบบเขียนเทียนด้วยมือและแบบพิมพ์เทียนด้วยแม่พิมพ์ โดยการพิมพ์ลายได้รับความนิยมในงานที่ต้องการผลิตซ้ำ เพราะทำลายเดิมได้รวดเร็วกว่าการเขียนทีละเส้น

หลักการของบาติกเหมือนกันทุกแบบ คือใช้เทียนปิดส่วนที่ไม่ต้องการให้ติดสี แล้วนำไปลงสีหรือย้อม ก่อนต้มน้ำเพื่อลอกเทียนออก ในไทย มีบันทึกว่าการทำผ้าบาติกลายพิมพ์เทียนเริ่มที่อำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส ราวปี พ.ศ. 2483 และปัจจุบันมีแหล่งผลิตสำคัญกระจายอยู่ทั้งนราธิวาส ภูเก็ต กระบี่ และสงขลา
เส้นเทียนจากมือช่าง
บาติกเขียนมือใช้ "จันติ้ง" เครื่องมือขนาดเล็กที่มีถ้วยใส่น้ำเทียนร้อนและปลายท่อสำหรับให้เทียนไหลออกมาเป็นเส้น ช่างจุ่มน้ำเทียนแล้วลากไปตามลายที่ร่างไว้ เส้นที่ได้จึงมีจังหวะของมือ หนาบางไม่เท่ากันตามแรงและความเร็วของการลาก
งานศึกษาของกรมหม่อนไหมเรื่องผ้าบาติกภาคใต้ ซึ่งเก็บข้อมูลจากกลุ่มผู้ผลิตในภูเก็ตและกระบี่ อธิบายว่าเอกลักษณ์ของงานเขียนเทียนขึ้นอยู่กับผู้คิดค้นลายเป็นหลัก ผ้าสองผืนจากช่างคนเดียวกันจึงไม่เหมือนกันทุกจุด
บล็อกพิมพ์กับรอยสีบนผ้า
อีกวิธีคือการพิมพ์เทียนด้วยแม่พิมพ์หรือ “บล็อก” ซึ่งแม่พิมพ์ผ้าปาเต๊ะสามารถทำจากวัสดุหลายชนิด เช่น ทองแดง ทองเหลือง สังกะสี และไม้ โดยวัสดุที่ต่างกันให้ลักษณะของเส้นและน้ำหนักลายต่างกัน

งานวิจัยที่ศึกษาบล็อกในปัตตานี ยะลา และนราธิวาส พบว่าบล็อกโลหะมักบิดงอหรือหลุดจากรอยเชื่อม ค่าซ่อมแพงจนผู้ผลิตต้องใช้บล็อกเดิมซ้ำ ลายในตลาดจึงไม่ค่อยหลากหลาย นักวิจัยจึงพัฒนาบล็อกแบบถอดประกอบได้ และพบว่าเมื่อใช้โลหะคู่กับไม้ในบล็อกเดียว โลหะให้เส้นบาง ส่วนไม้ให้แถบหนา ทำให้ลายดูมีมิติขึ้น
หลังลงเทียนแล้ว การลงสีก็แยกได้อีกหลายทาง บางผืนใช้วิธีระบายสีลงในช่องที่เส้นเทียนล้อมไว้ทีละส่วน แล้วเคลือบด้วยสารเคมีเพื่อให้สีติดแน่นก่อนต้มลอกเทียน บางผืนใช้การย้อมสีซ้อนกันเป็นชั้นๆ ตรงนี้เองที่เส้นเทียนทำหน้าที่เป็นกำแพงกั้นสี ช่างที่ทำบาติกเขียนมือเล่าว่า ถ้าเส้นเทียนขาดตอน สีจะรั่วเข้าหากันจนลายเสีย รอยสีที่คมหรือซึมจึงเป็นทั้งร่องรอยของฝีมือและเบาะแสว่าผ้าผืนนั้นทำมาอย่างไร

จากเส้นเทียนสู่ไอเดียใหม่บนผืนผ้า
ความต่างของวิธีลงเทียนทำให้นักออกแบบเลือกได้ว่าจะให้น้ำหนักกับความเป็นงานมือ หรือความสม่ำเสมอของลายที่ทำซ้ำ
- เทคนิค: แม่พิมพ์แบบถอดประกอบได้ช่วยให้วัสดุต่างชนิดทำงานร่วมกันในบล็อกเดียว เช่น ชิ้นโลหะให้เส้นบาง ขณะที่ชิ้นไม้ให้เส้นหนากว่า จึงสามารถสร้างลายที่มีน้ำหนักเส้นหลายระดับได้ในผืนเดียว
- ระบบลาย: แนวทางที่เป็นไปได้คือใช้บล็อกพิมพ์สร้างโครงลายหลักให้ซ้ำอย่างเป็นระบบ แล้วเติมรายละเอียดบางส่วนด้วยการเขียนเทียนด้วยมือ เพื่อให้แต่ละผืนยังมีความแตกต่างกัน
- ผิวสัมผัส: แนวทางที่เป็นไปได้อีกทางคือนำขอบสีที่คมหรือซึมมาใช้เป็นส่วนหนึ่งของลายได้ หากออกแบบไว้ตั้งแต่ต้น แทนที่จะมองความไม่สม่ำเสมอเป็นข้อผิดพลาดเสมอไป
สิ่งที่น่าสนใจของบาติกใต้จึงไม่ได้อยู่ที่ลวดลายเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การเลือกว่าจะใช้จันติ้งหรือแม่พิมพ์ ใช้เส้นบางหรือเส้นหนา และจะควบคุมให้สีหยุดหรือซึมตรงไหน กระบวนการเหล่านี้ล้วนมีผลต่อหน้าตาของผืนผ้าตั้งแต่ต้น
ที่มา
- ศิลปวัฒนธรรม, "ผ้าปาเต๊ะ" ศิลปะลวดลายบนผืนผ้าของชาวใต้
- กรมหม่อนไหม, การวิจัยและพัฒนาลวดลายผ้าบาติกไหมไทยภาคใต้เพื่อสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์แฟชั่นไหมไทยร่วมสมัย
- มทร.ศรีวิชัย, นวัตกรรมบล็อกพิมพ์ 3 มิติเพื่อเพิ่มมูลค่าผ้าปาเต๊ะในจังหวัดภาคใต้
- วารสาร TCI (Veridian E-Journal)
- เดลินิวส์, ‘ผ้าบาติก’ ภาพวาด ‘ป๊อปอาร์ต’ ลวดลายน่ารักสดใส มีเสน่ห์..เป็นจุดขาย