ผ้าทอนาหมื่นศรี จากการรื้อฟื้นงานทอสู่การถอดรหัสลายโบราณ

ที่ตำบลนาหมื่นศรี อำเภอนาโยง จังหวัดตรัง การทอผ้าสืบทอดอยู่ในชุมชนมาหลายชั่วอายุคน แต่เส้นทางนี้เคยขาดตอน ในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง เส้นด้ายขาดแคลน ขณะที่ผ้าจากโรงงานและเสื้อผ้าสำเร็จรูปเริ่มหาซื้อได้ง่ายขึ้น การทอผ้าในครัวเรือนจึงค่อย ๆ ลดลงจนเกือบหายไป

ต่อมาผู้อาวุโสในหมู่บ้านกับช่างทอรุ่นเดียวกันไม่กี่คนนำกี่เก่ากลับมาซ่อมและเริ่มทออีกครั้ง เพื่อให้ลูกหลานยังรู้จักวิธีทอแบบดั้งเดิม จากจุดเริ่มต้นเล็ก ๆ นี้ งานทอนาหมื่นศรีจึงค่อย ๆ ฟื้นตัวและพัฒนามาเป็นกลุ่มทอผ้าของชุมชนในเวลาต่อมา

ลายที่ซ่อนอยู่ในไม้ตะกอ

ผ้านาหมื่นศรีแบบดั้งเดิมทอด้วยกี่พื้นเมืองที่ชาวบ้านเรียกว่า “หูก” หรือ “กี่เตี้ย” ลายยกดอกเกิดจากการใช้ด้ายพุ่งมากกว่าหนึ่งชุด โดยมีเส้นพุ่งที่สร้างพื้นผ้าและเส้นพุ่งพิเศษที่ทำให้ดอกลายนูนขึ้น

ก่อนจะทอลายได้ ช่างต้อง “เก็บตะกอ” คือจัดเส้นด้ายยืนออกเป็นชุดตามโครงสร้างของลาย แล้วกำหนดว่าจังหวะใดต้องยกหรือข่มเส้นชุดไหน หากลำดับผิดเพียงจุดเดียว ลายที่ต่อเนื่องกันทั้งผืนก็เปลี่ยนตามไปด้วย

นาหมื่นศรีมีลายเก่าและลายที่พัฒนาต่อจำนวนมาก เช่น ลายลูกแก้ว ลายแก้วชิงดวง ลายราชวัตร ลายดอกจัน ลายท้ายมังคุด ลายดาวล้อมเดือน ลายครุฑ และลายกินรี ลายบางแบบใช้ตะกอเพียงไม่กี่ชุด ขณะที่ลายยกที่ซับซ้อนอาจใช้จำนวนตะกอมากขึ้น ความยากจึงไม่ได้อยู่ที่การจำภาพของลายเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การรู้ว่าเส้นด้ายแต่ละชุดต้องถูกยกและข่มในลำดับใด

เมื่อความรู้ในมือช่างถูกถอดเป็นแผนผัง

ปัญหาสำคัญคือ ช่างที่สามารถ “เก็บลาย” โบราณได้มีจำนวนลดลง งานวิจัยจากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์จึงศึกษาวิธีทอและโครงสร้างลายของนาหมื่นศรี เพื่อนำความรู้ที่เดิมอยู่ในประสบการณ์ของช่างออกมาเป็นระบบที่คนอื่นอ่านตามได้

นักวิจัยใช้สีแยกส่วนของโครงสร้างลาย พร้อมตัวเลขบอกจังหวะยก–ข่มและลำดับการยกตะกอ ก่อนจัดทำเป็นฐานข้อมูลออนไลน์ที่เข้าถึงได้ผ่าน QR Code ผู้ใช้สามารถเปิดภาพ ขยายแบบ หรือดาวน์โหลดไฟล์เพื่อศึกษาวิธีเก็บตะกอของแต่ละลายได้

จุดสำคัญจึงไม่ใช่เพียงการ “เก็บรูปภาพลายเก่า” แต่คือการเก็บ วิธีสร้างลาย เอาไว้ด้วย เพราะภาพลายหนึ่งภาพไม่ได้บอกช่างว่าต้องจัดเส้นด้ายบนกี่อย่างไร การเปลี่ยนความรู้จากความจำและประสบการณ์ของช่างให้กลายเป็น diagram และฐานข้อมูล จึงช่วยให้คนรุ่นหลังมีเครื่องมือสำหรับกลับไปเรียนรู้กับกี่จริงได้ง่ายขึ้น

จากลายเก่าสู่ลายใหม่

ลายที่ถือเป็นหัวใจของผ้านาหมื่นศรีคือ ลายลูกแก้ว ลายราชวัตร และลายแก้วชิงดวง ซึ่งได้แนวคิดมาจากประเพณีและวัฒนธรรมท้องถิ่น ต่อมาเมื่อมีการตั้งศูนย์การเรียนรู้ชุมชนผ้าทอนาหมื่นศรีขึ้น ก็มีการรวบรวมลายผ้าเก่าที่เคยสูญหายไปกลับมา จัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ของชุมชน และฝึกเยาวชนในหมู่บ้านให้เป็นผู้นำชมที่เล่าเรื่องผ้าเก่าแก่ผู้มาเยือน

การรื้อฟื้นไม่ได้หยุดแค่การทอซ้ำของเดิม งานวิจัยเรื่องชุดครุยนาค หรือชุดของผู้เข้าพิธีบวชในตำบลนาหมื่นศรี ใช้ลายดั้งเดิมอย่างลายแก้วชิงดวง ลายลูกแก้วฝูง และลายท้ายมังคุด ควบคู่กับลายที่ออกแบบขึ้นใหม่ ได้แก่ ลายมักกะลีผล ลายดอกพุดตาน และลายเกล็ดแก้วพญานาค สะท้อนว่าระบบลายเดิมยังเปิดให้ต่อเติมได้

เมื่อผ้าทอต้องอยู่ในชีวิตประจำวัน

วันนี้กลุ่มทอผ้าในพื้นที่นำไปทำเป็นกระเป๋า หมวก เนกไท ผ้าเช็ดหน้า และปกสมุด บางผืนยังออกแบบลายให้ดูแปลกใหม่เพื่อให้ถูกใจคนวัยรุ่นด้วย สำหรับนักออกแบบ ประสบการณ์ของชุมชนนี้ชี้ว่าการปรับลายเก่าให้ร่วมสมัยไม่จำเป็นต้องทิ้งโครงสร้างเดิม

  • วัสดุ: งานวิจัยด้านเคหะสิ่งทอหรือผ้าสำหรับของใช้ในบ้านชิ้นหนึ่งทดลองปรับขนาดตะกอและความหนาของเส้นยืน ให้ผ้าแน่นและทนขึ้น และพบว่าไหมอีรี่ผสมฝ้ายในอัตรา 75 ต่อ 25 ให้ความแข็งแรงและยืดหยุ่นที่เหมาะสม
  • ระบบลาย: งานวิจัยเดียวกันเสนอการพัฒนาลาย 4 แนว ตั้งแต่ออกแบบใหม่ทั้งหมด ผสมลายใหม่กับลายเดิม ย้ายตำแหน่งลายเดิม ไปจนถึงคงโครงสร้างเดิมแล้วปรับเฉพาะรายละเอียด
  • สี: การทดลองย้อมจากใบสาบเสือ ใบเนียง และใบมังคุดให้ความคงทนในระดับปานกลางถึงดีมาก ส่วนสีจากโกงกางมีความคงทนต่อการซักต่ำและเปลี่ยนจากน้ำตาลเป็นแดงเมื่อเจอด่างในสารซักล้าง จึงเป็นตัวอย่างว่าการใช้สีธรรมชาติต้องทดสอบพฤติกรรมหลังใช้งาน ไม่ใช่ดูเพียงสีที่ได้หลังย้อม

สิ่งที่นาหมื่นศรีน่าสนใจจึงไม่ใช่เพียงการนำผ้าเก่ากลับมาทออีกครั้ง แต่คือการเปลี่ยนความรู้ที่เคยอยู่ในมือของช่างไม่กี่คนให้กลายเป็นข้อมูลที่คนรุ่นใหม่สามารถอ่าน เรียนรู้ และนำกลับไปทดลองบนกี่ได้

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI