ถ้าวางกริชรามันห์ไว้บนโต๊ะแล้วมองแยกทีละส่วน จะเห็นว่ามันไม่ได้เกิดจากงานช่างแขนงเดียว แต่ประกอบจาก ใบเหล็ก ด้ามแกะสลัก และฝักไม้ ซึ่งต้องทำให้สัมพันธ์กันทั้งขนาด รูปทรง และรายละเอียด

ฐานข้อมูลเกี่ยวกับกริชสกุลช่างปัตตานียังบันทึกว่า ช่างตีใบกริชกับช่างแกะหัวกริชอาจเป็นคนละคน กริชหนึ่งเล่มจึงเป็นผลจากการนำความเชี่ยวชาญหลายแบบมาประกอบเข้าด้วยกัน ไม่ต่างจากงานที่ต้องมีช่างหลายสาขาทำชิ้นส่วนของตัวเองก่อนนำมารวมเป็นวัตถุเดียว
กริชรามันห์สืบทอดอยู่ที่ตำบลตะโละหะลอ อำเภอรามัน จังหวัดยะลา และจัดอยู่ใน สกุลช่างปัตตานี โดยกริชแบบหัวนกพังกะรู้จักกันอีกชื่อว่า กริชตะยง (Keris Tajong)
ครูช่างในชุมชนเล่าสืบต่อกันว่า งานกริชรามันห์มีอายุราว 200–300 ปี และมีที่มาจากการที่เจ้าเมืองรามันเชิญช่างจากอินโดนีเซียมาทำกริชประจำเมือง เรื่องนี้เป็นความทรงจำที่ถ่ายทอดในชุมชน จึงควรอ่านควบคู่กับหลักฐานทางประวัติศาสตร์ชุดอื่น มากกว่าจะใช้เป็นข้อยุติเรื่องต้นกำเนิดเพียงแบบเดียว
ใบกริช: เส้นคดที่เป็นเอกลักษณ์
กริชสกุลช่างปัตตานีมีส่วนสำคัญสามส่วน คือ ตากริชหรือใบ ด้ามกริช และฝักกริช ใบกริชมีโคนกว้าง ปลายเรียว และนิยมทำเป็นคด เช่น 5 คด 7 คด หรือ 9 คด ส่วนกริชรามันห์มีจุดสังเกตที่แหล่งข้อมูลท้องถิ่นกล่าวถึง คือใบที่คดเคี้ยวเหมือนเกลียวคลื่น และมีสันนูนอยู่กลางใบ
ลักษณะที่ช่วยแยกสกุลช่างปัตตานีออกจากบางสกุลคือสันนูนกลางใบคล้ายอกไก่ เมื่อมองหน้าตัดจะมีรูปคล้ายสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน ขณะที่กริชรามันห์มักถูกอธิบายว่าใบมีจังหวะคดเคี้ยวคล้ายคลื่น แต่ไม่ได้หมายความว่ากริชรามันห์ทุกเล่มจำเป็นต้องมีจำนวนคดเท่ากัน

ศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ (TCDC) บันทึกว่าใบกริชรามันห์ทำจากเหล็กหลายชนิดที่ผสมเข้าด้วยกัน ก่อนสร้างลวดลายและขัดด้วยน้ำมันให้ขึ้นเงา ลายบนใบไม่ได้มีเพียงลายที่ช่างควบคุมให้เกิดเป็นจังหวะเท่านั้น ยังพบสิ่งที่เรียกว่า “ลายขนแมว” หรือ “ลายเสี้ยนไม้” ซึ่งเป็นริ้วในเนื้อเหล็กที่ไม่มีระบบลายชัดเจน แสดงให้เห็นว่าผิวของใบกริชเกิดจากทั้งการออกแบบและพฤติกรรมของโลหะที่ถูกตีผสมกัน
ด้ามแกะสลัก: หัวนกพังกะ
ส่วนที่สะดุดตามากที่สุดเมื่อกริชอยู่ในฝักคือด้ามหรือที่ชาวใต้เรียกว่า “หัวกริช” แต่เดิมด้ามกริชแกะเป็นรูปยักษ์ที่มีเขี้ยว ก่อนคลี่คลายเป็นรูปแบบอื่นภายหลัง รูปทรงที่เป็นที่รู้จักของสกุลช่างนี้คือ "หัวนกพังกะ" เป็นรูปหัวนกที่มีจมูกยื่นยาวงอนขึ้น ดวงตาโปนดุดัน ปากแสยะยิ้ม และมีหงอนคล้ายผมหยิก
ด้ามมักทำจากไม้แก้วชนิดหนึ่งที่ภาษามลายูเรียกว่า "กะมูนิง" ช่างยังประดับด้ามด้วยการฝังทอง นาก หรือเงิน ตามจมูก เขี้ยว ลูกตา หงอน และแก้ม สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดยะลาสรุปลักษณะของกริชรามันห์ไว้ว่า ใบคดเคี้ยวแต่ด้ามมีลวดลายอ่อนช้อย ความแข็งกับความอ่อนช้อยจึงอยู่ในชิ้นเดียวกัน
ฝักไม้: ทรงเรือกับลายไม้
ฝักกริชแบ่งเป็นสองส่วน คือปากฝักยาวราว 12–14 เซนติเมตร มีรูปร่างคล้ายเรือ และตัวฝักที่ยื่นตรงยาวเกือบเท่าใบ ช่างนิยมใช้ไม้ประดู่เพราะลายเนื้อไม้สวย วิธีทำฝักคือใช้ไม้สองแผ่นคว้านตามรูปใบ แล้วประกบเข้าหากัน
กริชในอดีตไม่ได้เป็นเพียงของใช้ส่วนตัว แต่เป็นเครื่องบอกสถานะ ทั้งสัญลักษณ์ของความเป็นชายและฐานะทางสังคม กริชเคยถูกใช้ในพิธีขึ้นครองเมือง และแบ่งชั้นตามฐานะของผู้ถือ ปัจจุบันครูภูมิปัญญาในชุมชนยังถ่ายทอดวิชาให้คนรุ่นใหม่ และกริชกลายเป็นของสะสมเชิงศิลปะ
บทเรียนจากของสามชิ้นที่พอดีกัน
กริชรามันห์ให้แง่คิดเรื่องการออกแบบวัตถุที่ประกอบจากหลายวัสดุ ซึ่งแต่ละส่วนต้องรับกันพอดี

- โครงสร้าง: ฝักที่คว้านไม้สองซีกแล้วประกบกัน ต่อยอดเป็นกล่องหรือปลอกสำหรับเครื่องเขียนและเครื่องมือช่างได้ โดยให้รูปทรงภายในพอดีกับของที่บรรจุ
- ผิวสัมผัส: การจับคู่ลายไม้ประดู่ ลายเส้นบนโลหะ และการฝังโลหะมีค่า เป็นชุดวัสดุสำหรับเครื่องประดับหรือของตกแต่งบ้าน
- ความหมาย: หัวนกพังกะเป็นรูปทรงเฉพาะถิ่น ที่ตีความใหม่เป็นด้ามจับหรือหัวเข็มกลัดได้ ควรทำงานร่วมกับช่างในชุมชนเพื่อรักษาความหมายเดิม
การมองกริชผ่านใบ ด้าม และฝัก ทำให้เห็นว่าวัตถุชิ้นเล็กนี้บันทึกทั้งฝีมือ ความเชื่อ และประวัติศาสตร์ของเมืองรามันไว้ด้วยกัน
ที่มา
- ผู้จัดการออนไลน์, "กริชรามันห์" สุดยอดหัตถศิลป์ วิจิตรงดงามจากภูมิปัญญาแห่ง อ.รามัน จ.ยะลา
- สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดยะลา, ติดตามรายละเอียดข้อมูลกริชรามันห์ มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม
- ศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ (TCDC) Material, กริชรามันห์
- มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี, กริชหัวนกพังกะสกุลช่างปัตตานี
- สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) คลังข้อมูลงานวิจัย, ฟื้นฟูมหาศาสตรภรณ์ กริชรามันห์