เครื่องเงินเขวาสินรินทร์ จากประเกือมและตะเกาสู่จิวเวลรีดีไซน์

ที่เขวาสินรินทร์ จังหวัดสุรินทร์ งานเครื่องเงินไม่ได้เกิดจากการเทโลหะลงแม่พิมพ์แล้วจบ แต่ประกอบด้วยหลายขั้นตอน ตั้งแต่การรีดและตีแผ่นเงิน ทำเส้นลวด ดัด เชื่อม แกะลาย ไปจนถึงการประกอบชิ้นเล็กจำนวนมากเข้าด้วยกัน

เครื่องประดับที่ขึ้นชื่อที่สุดชนิดหนึ่งคือ “ประเกือม” คำเขมรที่หมายถึงปะคำ เป็นเม็ดเงินที่ช่างทำขึ้นทีละชิ้น ก่อนนำไปร้อยเป็นกำไล สร้อย เข็มขัด หรือต่างหู

ประเกือมหนึ่งเม็ด เริ่มจากแผ่นเงิน

ช่างเริ่มจากรีดเงินให้เป็นแผ่นบาง ตัดและม้วนรอบแกนไม้ไผ่ให้เป็นทรงกระบอก ก่อนเชื่อมและตีขึ้นรูปเป็นเม็ดตามต้องการ จากนั้นจึงอัด “ชัน” ไว้ภายใน เพื่อช่วยพยุงเนื้อเงินขณะตอกหรือแกะลายบนผิว แล้วค่อยนำเม็ดเงินไปประกอบเป็นเครื่องประดับ

ประเกือมจึงไม่ได้มีคุณค่าเพียงเพราะทำจากเงิน แต่ยังอยู่ที่ รูปทรงของเม็ดและลวดลายบนผิว ซึ่งแต่ละแบบสะท้อนความรู้และความเชื่อที่สืบทอดมา

งานวิจัยเกี่ยวกับประเกือมสุรินทร์แบ่งลายดั้งเดิมออกเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ ลายจากพืช เช่น กลีบบัว เม็ดมะยม และดอกพิกุล ลายจากเครื่องมือทำมาหากิน เช่น ร่างแห และลายที่สัมพันธ์กับอักษรหรือภาษาศักดิ์สิทธิ์ เช่น ลายจารล

เครื่องเงินสุรินทร์ไม่ได้มีแค่ประเกือม

อีกงานสำคัญคือ “ตะเกา” ต่างหูโบราณของชาวเขมรสุรินทร์ ซึ่งสร้างจากการดัดเส้นลวดเงินให้เป็นจังหวะเท่า ๆ กัน แล้วเชื่อมเรียงซ้อนเป็นชั้นคล้ายโครงดอกไม้

ลวดลายตะเกามีหลายแบบ เช่น ดอกรังหอก ดอกขจร ดอกรังผึ้ง ทำให้เห็นว่าเครื่องเงินเขวาสินรินทร์มีภาษาในการออกแบบที่ไม่ได้อยู่เฉพาะบนผิว แต่ยังอยู่ในวิธีดัดและประกอบเส้นลวดด้วย

หนึ่งในช่างสำคัญคือ ป่วน เจียวทอง ครูศิลป์ของแผ่นดิน ผู้สืบทอดงานเครื่องเงินของเขวาสินรินทร์ โดย SACIT หรือสถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย (องค์การมหาชน) หน่วยงานที่รวบรวมประวัติครูช่างและผลงานหัตถศิลป์ทั่วประเทศไว้ให้สืบค้นออนไลน์ ได้บันทึกผลงานที่ยังคงใช้ลวดลายดั้งเดิม เช่น เม็ดไข่ปลา ดอกรังผึ้ง และดอกขจร

เปลี่ยนสเกล ก็เปลี่ยนบุคลิกได้

จุดที่น่าสนใจสำหรับการออกแบบใหม่คือ ช่างไม่จำเป็นต้องสร้างลายใหม่ทั้งหมด แต่อาจเปลี่ยน ขนาด จำนวน และหน้าที่ ขององค์ประกอบเดิม

ตัวอย่างในฐานข้อมูล SACIT คือผลงานของ สมศักดิ์ มุตะโสภา ครูช่างศิลปหัตถกรรมผู้สืบทอดงานตะเกาและประเกือม ซึ่งนำ “ตะเกาดอกรังหอก” ที่เดิมเป็นต่างหูขนาดเล็ก มาขยายให้มีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 6 เซนติเมตร แล้วใช้เป็นจี้บนสร้อยประเกือมและจาร

แนวทางนี้ไม่ได้เปลี่ยนเพียงลวดลายบนพื้นผิว แต่เปลี่ยนบทบาทของชิ้นส่วนเดิมจาก “ต่างหู” ให้กลายเป็น “จี้” โดยที่ทักษะการดัดลวด เชื่อม และประกอบยังคงอยู่ในชิ้นงานจริง

นี่ทำให้เห็นว่า การต่อยอดเครื่องเงินท้องถิ่นไม่จำเป็นต้องหมายถึงการทำให้ดูทันสมัยด้วยการตัดขาดจากของเดิม นักออกแบบอาจใช้ประเกือมจำนวนน้อยลง ขยายองค์ประกอบบางชิ้น หรือจัดจังหวะใหม่ให้เหมาะกับการใช้งานปัจจุบันได้

จากกำไลที่เคยใช้ประเกือมหลายสิบเม็ด วันหนึ่งอาจเหลือเพียงไม่กี่เม็ดบนสร้อยเส้นบาง แต่ตราบใดที่ยังเข้าใจว่ามันถูกขึ้นรูปอย่างไร และลวดลายมาจากไหน ความรู้ของเขวาสินรินทร์ก็ยังอยู่ในชิ้นงานนั้น

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI