ปลาตะเพียนใบลานหนึ่งตัวเริ่มจากวัสดุเรียบง่ายอย่างใบลานเพียงสองเส้น ช่างนำมาพัน สอด และขัดไขว้กันจนเกิดเป็นรูปปลาสามมิติ ก่อนตัดแต่งครีบและหางให้ได้สัดส่วน

แต่เสน่ห์ของปลาตะเพียนอยุธยาไม่ได้อยู่ที่ปลาหนึ่งตัวเท่านั้น เพราะเมื่อถูกนำมาประกอบเป็นเครื่องแขวน จะมีทั้งแม่ปลา ลูกปลา กระโจม กระทงเกลือ ปักเป้า และใบโพธิ์เรียงอยู่ในพวงเดียวกัน เมื่ออากาศเคลื่อนไหว ชิ้นส่วนที่มีขนาดและตำแหน่งต่างกันก็แกว่งและหมุนไม่พร้อมกัน ทำให้เครื่องแขวนดูมีชีวิตขึ้นมา
ถ้ามองด้วยภาษาการออกแบบในปัจจุบัน งานชนิดนี้จึงมีลักษณะใกล้เคียง Kinetic Design หรืองานออกแบบที่ให้ “การเคลื่อนไหว” เป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์ โดยไม่จำเป็นต้องใช้มอเตอร์หรือระบบไฟฟ้า
งานสานปลาตะเพียนจึงไม่ได้เป็นแค่ของที่ระลึกประจำจังหวัด แต่เป็นตัวอย่างของการคิดเรื่องวัสดุ รูปทรง และการเคลื่อนไหวไปพร้อมกัน ช่างต้องรู้ว่าใบลานพับและขัดกันได้แค่ไหน ปลาแต่ละตัวควรมีขนาดเท่าใด และควรแขวนแต่ละชิ้นห่างกันอย่างไร เพื่อให้ทั้งพวงยังขยับได้เมื่อมีลมผ่าน
งานสานจากชุมชนมุสลิมในอยุธยา
ข้อมูลของจังหวัดพระนครศรีอยุธยาระบุว่า งานสานปลาตะเพียนเป็นภูมิปัญญาที่สืบทอดกันในชุมชนมุสลิมบริเวณท่าวาสุกรีและบ้านหัวแหลมมาอย่างยาวนาน

ในอดีตมีการใช้วัสดุธรรมชาติหลายชนิด เช่น ใบมะพร้าว ใบตาล และใบลาน ก่อนที่ใบลานจะได้รับความนิยมมากขึ้น เพราะมีความเหนียว ทน และสามารถพับหรือสานเป็นรูปทรงได้ดี
ปลาตะเพียนยังสัมพันธ์กับความเชื่อเรื่องความอุดมสมบูรณ์และการเจริญเติบโต จึงนิยมแขวนเหนือเปลเด็ก เครื่องแขวนหนึ่งพวงจึงทำหน้าที่ทั้งเป็นของประดับ ของมงคล และวัตถุที่เคลื่อนไหวตามสายลม
เมื่อสมดุลและสายลมทำให้ปลาตะเพียนเคลื่อนไหว
ความน่าสนใจของงานไม่ได้อยู่เพียงที่การสานตัวปลา แต่ยังอยู่ที่การจัดองค์ประกอบทั้งพวง

แม่ปลาขนาดใหญ่ทำหน้าที่เป็นจุดเด่น ขณะที่ลูกปลาและองค์ประกอบขนาดเล็กช่วยสร้างจังหวะรอบตัว เมื่อแขวนในระดับและระยะที่ต่างกัน การเคลื่อนไหวของแต่ละชิ้นจึงเกิดขึ้นไม่พร้อมกัน
หลักคิดนี้ทำให้งานปลาตะเพียนไม่ได้มีเพียง “รูปทรงปลา” ให้ต่อยอด แต่ยังมีทั้ง การสาน การจัดขนาด การแขวน การซ้ำของหน่วยย่อย และการเคลื่อนไหว เป็นองค์ประกอบที่นักออกแบบสามารถเลือกนำไปตีความใหม่ได้
เมื่อปลาตะเพียนถูกออกแบบใหม่
หนึ่งในตัวอย่างคือผลงาน “มัตสยะ สินธุ์” ของสถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ซึ่งนำภูมิปัญญาปลาตะเพียนใบลานมาผสมกับรูปแบบของเครื่องแขวนไทย
ตัวปลาถูกนำไปจัดวางภายในโครงลวดทรงหยดน้ำ มีปลาประธาน ลูกปลา และส่วนประดับอื่นเรียงอยู่ในองค์ประกอบใหม่ ทำให้ทักษะสานแบบเดิมยังคงอยู่ แต่เปลี่ยนวิธีจัดวางและภาพรวมของเครื่องแขวนให้ต่างจากพวงปลาตะเพียนดั้งเดิม
อีกตัวอย่างหนึ่งจากงานวิจัยด้านการออกแบบผลิตภัณฑ์ของมหาวิทยาลัยศิลปากร ศึกษาคุณลักษณะของปลาตะเพียนสานทั้งเรื่อง การเคลื่อนไหว วิธีสาน สี ลวดลาย รูปลักษณ์ และความเชื่อ ก่อนนำไปพัฒนาเป็นของตกแต่งบ้าน เช่น โคมไฟตั้งพื้น นาฬิกาแขวน และแผ่นรองจากใบลานสองเส้นที่เคยกลายเป็นปลาตัวเล็กเหนือเปลเด็ก วันนี้ความรู้ชุดเดียวกันจึงสามารถเดินทางไปสู่เครื่องแขวน ของแต่งบ้าน และผลิตภัณฑ์ร่วมสมัยได้ โดยสิ่งที่ถูกส่งต่อไม่ใช่เพียงรูปปลา แต่คือวิธีคิดที่ซ่อนอยู่ในงานสานทั้งชิ้น