ผ้ามัดหมี่ที่เราคุ้นตาส่วนใหญ่มักสร้างลวดลายบนเส้นพุ่ง แต่ผ้าซิ่นของชาวปกาเกอะญอในอำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่ มีรูปแบบที่สร้างลวดลายบน เส้นยืน หรือเส้นด้ายที่ขึงไปตามความยาวของผืนผ้า ช่างต้องกำหนดตำแหน่งสีและลวดลายไว้ตั้งแต่ก่อนทอ
ตัวอย่างที่น่าสนใจคือผ้าซิ่นกะเหรี่ยงลายกระบอกไม้ไผ่ ซึ่งมีพื้นสีแดงสด สลับริ้วสีและแถบมัดหมี่ขนาดเล็ก ผ้าผืนนี้สะท้อนความรู้ด้านการจัดวางลวดลาย การย้อมสี และการใช้วัสดุธรรมชาติที่สืบทอดอยู่ในชุมชน

มัดหมี่เส้นยืน ต่างจากมัดหมี่ที่คุ้นตาอย่างไร
มัดหมี่เป็นเทคนิคสร้างลายโดยมัดเส้นด้ายบางส่วนเพื่อป้องกันไม่ให้สีซึมเข้าไป เมื่อแก้มัดออกจึงเกิดลวดลายบนเส้นด้าย ก่อนนำไปทอเป็นผืน
มัดหมี่ที่พบมากในภาคอีสานนิยมมัดย้อม เส้นพุ่ง ซึ่งสอดขวางผ่านเส้นยืนขณะทอ แต่ผ้าซิ่นปกาเกอะญอบางรูปแบบใช้วิธีมัดย้อมเส้นยืน แล้วใช้เส้นพุ่งสีพื้นทอประกอบ
สถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย (องค์การมหาชน) (SACIT) อธิบายว่า ผ้าซิ่นลายกระบอกไม้ไผ่ใช้การมัดลายบนเส้นยืนให้เกิดริ้วขนาดเล็ก ส่วนเส้นพุ่งใช้ด้ายสีพื้นโดยไม่มัดลาย เมื่อนำมาทอจึงเกิดแถบลวดลายสลับกับพื้นที่สี
แม้ใช้หลักการกันสีเหมือนกัน แต่การเลือกมัดเส้นยืนหรือเส้นพุ่งส่งผลต่อการเตรียมด้าย การจัดเรียงสี และการควบคุมตำแหน่งลวดลายบนผืนผ้า
ใบตอละอิ วัสดุพื้นถิ่นที่ใช้สร้างลาย
ความน่าสนใจอีกอย่างอยู่ที่วัสดุสำหรับมัดเส้นด้าย ชาวปกาเกอะญอแม่แจ่มมีภูมิปัญญาใช้ ใบตอละอิ ซึ่งเป็นพืชท้องถิ่น นำไปลวกน้ำร้อนให้เหนียว ก่อนใช้มัดเส้นฝ้ายในตำแหน่งที่ต้องการกันสี ขณะที่ปัจจุบันผ้าซิ่นลายกระบอกไม้ไผ่บางผืนใช้เชือกฟางมัดแทน
วัตถุดิบธรรมชาติสำหรับย้อมผ้ามีหลายชนิด เช่น แก่นฝางให้สีแดงเข้ม ครั่งให้สีแดง ขมิ้นให้สีเหลือง มะเกลือให้สีดำหรือน้ำตาล และการย้อมขมิ้นทับด้วยฮ่อม ซึ่งเป็นพืชที่ให้สีน้ำเงิน เพื่อสร้างสีเขียว ปัจจุบันยังมีการใช้สีเคมีเพื่อความสะดวกและรวดเร็วด้วย

กระบวนการเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า งานทอผ้าไม่ได้อาศัยเพียงทักษะการทอ แต่รวมถึงความรู้เรื่องพืช วัสดุ และการย้อมสีบนเส้นใย
ลวดลายที่บอกเล่าตัวตน
ลวดลายผ้าปกาเกอะญอเป็นพื้นที่แสดงความคิดสร้างสรรค์ของผู้ทอ ปัจจุบันยังมีการพัฒนาลวดลายใหม่จากธรรมชาติรอบตัว เช่น ลายดาวกระจาย ลายเป็ด และลายนก ซึ่งส่วนใหญ่สร้างด้วยการปักลงบนผ้า ไม่ได้เกิดจากการมัดหมี่
ลวดลายจึงไม่ได้มีหน้าที่ตกแต่งเพียงอย่างเดียว แต่ยังสะท้อนทักษะและเอกลักษณ์ของผู้สร้างสรรค์ งานผ้าหนึ่งผืนอาจสืบทอดเทคนิคดั้งเดิม ขณะเดียวกันก็เปิดพื้นที่ให้ช่างพัฒนาลวดลายใหม่จากประสบการณ์ของตนเอง
ต่อยอดจากเส้นด้าย ไม่ใช่แค่ผืนผ้า
เทคนิคมัดหมี่เส้นยืนเปิดโอกาสให้นักออกแบบสร้างสรรค์สิ่งทอร่วมสมัย โดยเริ่มวางแผนลวดลายตั้งแต่ขั้นตอนเตรียมเส้นด้าย

- ระบบลาย: สร้างแถบมัดหมี่เฉพาะบางช่วง สลับกับพื้นที่สีพื้น เพื่อสร้างจังหวะโดยไม่จำเป็นต้องมีลายเต็มผืน
- โครงสร้าง: กำหนดตำแหน่งลายให้สัมพันธ์กับรูปทรงเสื้อผ้า ตั้งแต่ก่อนทอ แทนการนำผ้าสำเร็จรูปมาตัดโดยไม่คำนึงถึงตำแหน่งลาย
- วัสดุ: พัฒนาชุดตัวอย่างระยะมัดและคู่สีสำหรับออกแบบผลิตภัณฑ์ โดยแยกลายดั้งเดิมออกจากลายทดลอง พร้อมให้เครดิตช่างผู้ถ่ายทอดความรู้
ผ้าซิ่นมัดหมี่เส้นยืนปกาเกอะญอทำให้เห็นว่า ความคิดสร้างสรรค์ด้านสิ่งทอไม่จำเป็นต้องเริ่มเมื่อมีผืนผ้าแล้ว แต่อาจเริ่มตั้งแต่เส้นด้ายเส้นแรกที่ถูกมัดเพื่อกำหนดตำแหน่งของสี