เศษผ้าตีนจกแม่แจ่ม เมื่อเศษผ้ากลายเป็นโจทย์ออกแบบ

ผ้าซิ่นตีนจกแม่แจ่มหนึ่งผืนมีลวดลายที่เกิดจากการสอดเส้นด้ายทีละช่วงด้วยทักษะของช่างทอ แต่หากผ้าผืนนั้นถูกนำไปตัดเย็บ แล้วเหลือชิ้นส่วนขนาดเล็กที่ไม่สามารถใช้ทำเสื้อผ้าได้อีก เราจะรักษาคุณค่าของลวดลายและฝีมือที่อยู่ในเศษผ้าเหล่านั้นได้อย่างไร

คำถามคือ ถ้าชิ้นที่เหลือยังมีสี เนื้อผ้า หรือลายสำคัญอยู่ เราจำเป็นต้องมองมันเป็นเศษหรือไม่

มีงานออกแบบที่ศึกษาลวดลายตีนจกแม่แจ่มเพื่อนำไปพัฒนา สตูล หมอนอิง โคมไฟ สิ่งทอประดับผนัง และโมบาย แต่งานชุดนั้นนำ “ลวดลาย” ไปออกแบบใหม่ ไม่ได้ระบุว่าใช้เศษผ้าที่เหลือจากการตัดเย็บ

การนำเศษผ้าที่เหลือจากการตัดเย็บมาทำของตกแต่งบ้าน จึงเป็นแนวทางที่ต่อยอดจากหลักการเดียวกัน

ทำไมเศษตีนจกจึงไม่ใช่เศษธรรมดา

ซิ่นตีนจกแบ่งเป็นสามส่วน คือหัวซิ่น ตัวซิ่น และตีนซิ่น ส่วนที่ประณีตที่สุดคือตีนซิ่นซึ่งอยู่ด้านล่าง ช่างจกลายลงบนผ้าพื้นด้วยขนเม่นหรือไม้ไผ่ ค่อย ๆล้วงด้ายทีละช่วงจนเกิดลายหลากสี

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายว่า ลายตีนจกแม่แจ่มมีทั้งลายโคม ลายหงส์ และลวดลายที่สัมพันธ์กับความเชื่อทางพุทธศาสนา ส่วนมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่บันทึกชุดลวดลายโบราณไว้ 16 ลาย ซึ่งสะท้อนความหลากหลายของงานทอในพื้นที่

รายละเอียดเหล่านี้ทำให้ผ้าตีนจกมีคุณค่ามากกว่าการเป็นวัสดุสำหรับตัดเย็บ เพราะลวดลายแต่ละส่วนเชื่อมโยงกับความรู้และทักษะที่สืบทอดกันมา

คุณค่าไม่ได้หายไป

ตีนจกแม่แจ่มมีโครงสร้างลายที่ซับซ้อน โดยงานศึกษาหนึ่งวิเคราะห์ลายอัตลักษณ์จำนวน 16 ลาย ก่อนนำองค์ประกอบไปลดทอน จัดใหม่ และพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ตกแต่งภายใน

ประเด็นสำคัญคือ นักออกแบบไม่จำเป็นต้องย้าย “ซิ่นทั้งผืน” เข้าไปอยู่บนหมอนหรือโคมไฟ

บางครั้งเศษผ้าที่เหลือเพียงส่วนหนึ่งก็ยังเก็บรายละเอียดที่ทำให้คนอ่านที่มาของวัสดุได้ เช่น แถบสี รอยจก หรือของชิ้นเล็กที่เหมาะกับเศษตีนจก เพราะไม่ต้องใช้ผ้าผืนใหญ่ แต่ต้องการจุดเด่นที่สะดุดตา

  • ระบบลาย: งานออกแบบชิ้นงานแขวนผนังจากเศษผ้าไหมเริ่มจากแยกเศษตามโทนสีก่อนลงมือ เพราะสีของเศษผ้าคือตัวกำหนดอารมณ์และทิศทางของงาน
  • โครงสร้าง: เศษกองเดียวกันจัดได้ทั้งแบบสี่เหลี่ยมแนวตั้ง แบบวงกลม และแบบสี่เหลี่ยมแนวนอน การจัดสีต่างจังหวะกันจึงได้ชิ้นงานหลายแบบจากวัตถุดิบกองเดียว
  • วิธีใช้: แนวทางที่เป็นไปได้ คือเก็บเศษตีนจกที่มีลายนกหรือลายดอกเด่น ๆ ไว้เป็นจุดกลางของงาน แล้วใช้เศษลายเรขาคณิตหรือผ้าพื้นเป็นขอบหรือพื้นหลัง เปลี่ยนขนาดและหน้าที่ของผ้า แต่คงลายจกของช่างไว้ครบ

เศษแต่ละกองมีลายและสีต่างกันเสมอ ชิ้นงานแต่ละชิ้นจึงไม่ซ้ำกันเลย ความไม่ซ้ำนี้เองคือจุดขายที่ของจากโรงงานเลียนแบบได้ยาก

ออกแบบจากเศษจริง ไม่ใช่ตัดผ้าดีให้กลายเป็นเศษ

ถ้าตั้งโจทย์เป็นการออกแบบหมุนเวียน (circular design) จุดเริ่มต้นควรเป็น ชิ้นที่เหลือจริงหลังการผลิต ไม่ใช่นำผ้าตีนจกสมบูรณ์มาตัดชิ้นเล็กเพียงเพื่อทำสินค้าที่ดูเหมือนงานแปรรูปเพิ่มมูลค่า (upcycle)

ขั้นตอนหนึ่งที่ทำได้คือคัดเศษตามขนาดก่อนออกแบบ

  • ชิ้นใหญ่: หน้าหมอนหรือแผงกระเป๋า
  • ชิ้นยาวแคบ: ขอบโคมไฟหรือกรอบผ้า
  • ชิ้นเล็ก: แผ่นปะ ผ้าตัดเย็บติดทับเป็นลาย หรือชิ้นส่วนของโมบายแขวน
  • เศษเล็กมาก: เก็บเป็นตัวอย่างวัสดุ หรือใช้กับงานทดลองที่ไม่ทำลายลายสำคัญ

การต่อยอดเศษผ้าตีนจกจึงไม่ใช่เพียงการทำของชิ้นเล็กจากวัสดุเหลือใช้ แต่เป็นการออกแบบให้เวลา ฝีมือ และลวดลายที่อยู่ในผืนผ้ายังคงมีคุณค่า เพราะการออกแบบสามารถรักษาเวลาและฝีมือที่ฝังอยู่ในผ้าไว้ต่อได้

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI