หนังตะลุง อ่านงานออกแบบจากหนังฉลุ สี และเงาบนจอ

13 พฤศจิกายน 2026
|
34 อ่านข่าวนี้
|
1

รูปหนังตะลุงหนึ่งตัวเต็มไปด้วยรายละเอียด ตั้งแต่โครงหน้า เครื่องแต่งกาย ไปจนถึงรูขนาดเล็กที่ช่างตอกเรียงเป็นลวดลาย แต่เมื่อการแสดงเริ่มขึ้น สิ่งที่ผู้ชมรับรู้บนจอไม่ได้มีเพียงรูปร่างของตัวละคร หากยังเกิดจากความสัมพันธ์ระหว่าง พื้นที่หนังที่บังแสง ช่องที่ถูกเจาะออก และการเคลื่อนไหวของรูปหนัง

ตรงนี้ทำให้งานแกะหนังตะลุงน่าสนใจในมุมออกแบบ เพราะช่างไม่ได้สร้างเพียงวัตถุสำหรับมองใกล้ ๆ แต่สร้างตัวหนังที่ต้องทำงานร่วมกับแสงและจอเมื่อถูกนำไปเชิด

รูปหนังไม่ได้เกิดจากเส้นวาดอย่างเดียว

หนังตะลุงเป็นศิลปะการแสดงสำคัญของภาคใต้ ใช้รูปหนังเชิดอยู่ด้านหลังจอ นายหนังทำหน้าที่เชิด พากย์ และดำเนินเรื่องผ่านตัวละครต่างๆ

ส่วนการทำรูปหนังมีขั้นตอนหลัก ได้แก่ การเตรียมและฟอกหนัง การร่างลาย การแกะ การลงสี และการทำไม้ตับ หรือไม้สำหรับจับเชิด

เริ่มจากหนังที่ต้องใส

ช่างยุคดั้งเดิมนิยมใช้หนังลูกวัวหรือวัวรุ่น ส่วนยุคปัจจุบันนิยมใช้ทั้งหนังวัวและหนังควาย ช่างจะขึงหนังให้ตึง เลาะพังผืดและไขมันออก แล้วฟอกด้วยน้ำต้มส้มแขกหรือผลไม้รสเปรี้ยวราว 1–2 คืน ปัจจุบันหันมาใช้น้ำส้มสายชูผสมน้ำแทน

บทความของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (ม.อ.) ที่เปรียบเทียบหนังตะลุงไทยกับอินเดียและบาหลี อธิบายว่าช่างไทยฟอกหนังด้วยส้มเพื่อให้หนังใส ความใสนี้เองที่ทำให้แผ่นหนังไม่ได้เป็นแค่วัสดุทึบ แต่เป็นพื้นผิวที่ทำงานร่วมกับแสง

ตอกและขุด: วาดเส้นด้วยช่องว่าง

ก่อนแกะ ช่างร่างลายลงบนหนังด้วย "เหล็กจาร" ซึ่งเป็นเหล็กปลายแหลมสำหรับขีดเส้น จากนั้นวางหนังบนเขียงรองฉลุ แล้วใช้ "ตุ๊ดตู่" หรือ "มุก" ซึ่งเป็นเหล็กตอกหลายขนาด ตอกให้เป็นรู และใช้มีดแกะส่วนที่ต้องเปิดเป็นช่องใหญ่

ทั้งสองวิธีนี้เรียกว่า "การตอกหนัง" และ "การขุดหนัง" ช่างแต่ละคนรับต้นแบบรูปมาจากครู แล้วปรับรายละเอียดเป็นลายมือของตัวเองผ่านสองวิธีนี้ งานวิจัยเรื่องรูปหนังของช่างในจังหวัดสงขลาบันทึกว่ารูปหนังแบบสงขลาสูงราว 60–70 เซนติเมตร ใบหน้ากลมสั้นหรือรูปไข่ รูปร่างท้วม และมีสัดส่วนใกล้คนจริง

สีที่ลงหลังการแกะ

ลำดับงานของช่างไทยคือแกะให้เสร็จก่อน แล้วจึงระบายสี และผูกไม้เชิดเป็นขั้นสุดท้าย ต่างจากช่างอินเดียที่วาดและระบายสีก่อนตัด

สีดั้งเดิมคือสีดำจากเขม่า ดินหม้อ หรือยางรัก และสีแดงจาก "ชาด" ซึ่งเป็นสีแดงแบบโบราณ ช่างใช้ก้านใบจากหรือหวายแทนพู่กัน ปัจจุบันช่างใช้หลายสีและเป็นสีโปร่งแสง เช่น หมึกสีที่ช่างเรียกว่า "สีซอง" แล้วลงน้ำมันชักเงา เพื่อให้ตัวหนังดูโดดเด่นเมื่อฉายผ่านจอ สีบนหนังตะลุงจึงไม่ได้มีไว้ให้ดูบนตัวหนังอย่างเดียว แต่ต้องคิดเผื่อตอนที่แสงส่องผ่าน

ส่วนไม้สำหรับเชิดที่เรียกว่า "ไม้ตับ" เดิมทำจากไม้ไผ่ ปัจจุบันบางคณะเปลี่ยนมาใช้ท่อพลาสติกชนิดพีวีซี

จากหนังฉลุสู่งานออกแบบใหม่

หนังตะลุงชวนให้มองวัสดุแผ่นบางเป็นทั้งโครงสร้างและตัวกรองแสงไปพร้อมกัน ข้อเสนอนี้เป็นแนวทางที่เป็นไปได้ในงานออกแบบใหม่

  • เทคนิค: นำการตอกด้วยเหล็กตอกหลายขนาดมาใช้กับหนังหรือแผ่นวัสดุทดแทน เพื่อทำโคมไฟหรือฉากกั้นที่ลายปรากฏชัดเมื่อเปิดไฟ
  • ระบบลาย: ใช้หลัก "ตอก" สำหรับลายจุดละเอียด และ "ขุด" สำหรับช่องใหญ่ เป็นระบบความหนาแน่นของลายในงานกราฟิกหรือลายฉลุโลหะ
  • วัสดุ: จับคู่แผ่นวัสดุโปร่งแสงกับสีโปร่งแสง แล้วทดสอบกับแสงจริงตั้งแต่ขั้นออกแบบ ควรทำร่วมกับช่างในชุมชนเพื่อรักษาวิธีคิดเดิม

เมื่อมองหนังตะลุงในฐานะงานออกแบบ ทุกรูที่ตอกลงไปคือการตัดสินใจว่าแสงจะลอดผ่านตรงไหน และตัวละครหนึ่งตัวจะมีชีวิตบนจอได้อย่างไร

ที่มา

0 ความคิดเห็น

Ask OKMD AI