สะพานอุษาสวัสดิ์ สะพานข้ามคลองบางลำพู กับสัญลักษณ์โรงพิมพ์หนังสือหัดอ่าน ก.ไก่ในตำนาน

สะพานอุษาสวัสดิ์ สะพานข้ามคลองบางลำพู กับสัญลักษณ์โรงพิมพ์หนังสือหัดอ่าน ก.ไก่ในตำนาน
สะพานอุษาสวัสดิ์ เป็นสะพานข้ามคลองบางลำพูที่สร้างขึ้นในปี 2504
อาจไม่ได้เป็นสะพานที่มีประวัติเก่าแก่ยาวนานเท่าสะพานอื่น ๆ ในย่านเดียวกัน
แต่สัญลักษณ์เล็ก ๆ ที่ปรากฏอยู่เหนือชื่อสะพาน
พาให้เราเชื่อมโยงไปถึงกิจการโรงพิมพ์ในย่านบางลำพู รวมถึงแบบเรียน ก.ไก่
ฉบับประชาช่าง ที่ยังส่งอิทธิพลในการเรียนรู้ภาษาไทยมาจนถึงปัจจุบัน
ย้อนกลับไปในอดีต แสง เหตระกูล
เป็นลูกจ้างคนหนึ่งในโรงพิมพ์จีนตงหนำที่สี่แยกวัดตึก สะสมเงินอย่างอดทนได้ 2,000
บาท จึงซื้อกิจการโรงพิมพ์ตงซัว
ย่านสี่พระยาต่อจากเจ้าของเดิมที่ประกาศขายในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2
เมื่อซื้อโรงพิมพ์มาเป็นของตัวเอง จึงเปลี่ยนชื่อใหม่เป็น ‘โรงพิมพ์ประชาช่าง’ โดยสันนิษฐานว่าชื่อโรงพิมพ์มาจากชื่อของลูกชายคนที่
8 ประชา
เหตระกูล ซึ่งลืมตาดูโลกในปี 2485 ที่กรุงเทพฯ
กลายเป็นเป้าในการทิ้งระเบิดของทหารสัมพันธมิตร
โรงพิมพ์ประชาช่างนั้นขึ้นชื่อเรื่องการพิมพ์หนังสือเรียน โปสเตอร์
รูปภาพ และหนังสืออื่น ๆ อีกจำนวนมาก
หนึ่งในหนังสือที่ได้รับความนิยมมากที่สุดตลอดกาล คือ ‘แบบเรียน ก.ไก่ อนุบาล’ กลายเป็นแบบเรียนที่เป็นที่รู้จักกันมาที่สุดในประเทศไทย
จากการแต่งคำคล้องจองสำหรับท่องจำพยัญชนะทั้ง 44 ตัว มีการพิมพ์หนังสือเรื่อง ‘รามเกียรติ์’ ในช่วงปี
2492
โดยเป็นฉบับเรียบเรียงให้อ่านง่าย มีภาพประกอบสวยงาม นอกจากนี้ ยังมีการพิมพ์แผ่นภาพตัวละครในรามเกียรติ์รวมเป็นชุดละ
50 ภาพ
มีให้สะสมทั้งหมด 3 ชุด
วางขายในราคาชุดละ 3 บาท ขนาดเท่ากับรูปยาซิกาแรต
ซึ่งเป็นของสะสมที่ได้รับความนิยมอย่างมากในยุคสมัยนั้น
โดยในแต่ละแผ่นจะมีคำบรรยายภาพตัวละครกำกับไว้เพื่อให้ความรู้แก่นักสะสมด้วย
ต่อมา แสง เหตระกูล ซื้อกิจการหนังสือพิมพ์กรุงเทพ เดลิเมล์ จากนายห้าง เอ อาร์ เซเรไบ พ่อค้ารับซื้อขายกระดาษชาวอินเดีย ย่านราชวงศ์ ซึ่งรับซื้อโรงพิมพ์และหัวหนังสือพิมพ์นี้ต่อมาจากนายหลุย คีรีวัต อีกทอดหนึ่ง โรงพิมพ์ดังกล่าวอยู่ในย่านเดียวกับโรงพิมพ์ประชาช่าง เป็นอาคารครึ่งตึกครึ่งไม้เรือนปั้นหยา 2 ชั้น บนถนนสี่พระยา เมื่อซื้อกิจการหนังสือพิมพ์มาดำเนินการต่อแล้ว ก็ได้จ้างบริษัท ประชาช่าง ของเป็นผู้พิมพ์หนังสือพิมพ์ให้ โดยในช่วงเปลี่ยนผ่านยังไม่ได้พิมพ์หนังสือพิมพ์รายวันทันที แต่เริ่มจากการทำหนังสือพิมพ์รายสัปดาห์ก่อนในชื่อ 'เดลิเมล์วันจันทร์' ต่อมาในวันที่ 24 มิถุนายน 2493 จึงเริ่มออกหนังสือพิมพ์รายวันชื่อ 'เดลิเมล์' จนถึงวันที่ 20 ตุลาคม 2501 จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ รัฐประหารตัวเองซ้ำสอง หลังจากที่เพิ่งรัฐประหารรัฐบาลจอมพล ป.พิบูลสงครามไปเมื่อ 16 กันยายน 2500 สื่อมวลชนได้รับผลกระทบอย่างหนักจากการปิดกั้นเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น โรงพิมพ์ประชาช่างและหนังสือพิมพ์เดลิเมล์ถูกสั่งปิดยาวนานหลายปี เมื่อถูกสั่งปิดโรงพิมพ์ แสง เหตระกูล จึงหาทางแก้ไขด้วยการซื้อหัวหนังสือพิมพ์ 'แนวหน้า' มาทดแทนในปี 2506 ต่อมาได้รับอนุญาตให้ออกหนังสือพิมพ์ 'แนวหน้าแห่งยุคเดลินิวส์' ในปี 2507 ต่อมาจึงเปลี่ยนชื่อเป็น 'เดลินิวส์' ในปี 2521 และกลายเป็นหนึ่งในหนังสือพิมพ์ที่ได้รับความนิยมมาจนถึงปัจจุบัน

ส่วนโรงพิมพ์ ‘ประชาช่าง’ ก็ยังดำเนินกิจการอยู่ในปัจจุบัน
แต่ย้ายไปอยู่ในย่านอื่นแทน
แต่เหตุที่มีสัญลักษณ์ของประชาช่างอยู่บนสะพานอุษาสวัสดิ์แห่งนี้
ยังไม่มีหลักฐานอ้างอิงแน่ชัด
แต่อาจจะเชื่อมโยงกับปีที่หนังสือพิมพ์เดลิเมล์ถูกสั่งปิด
โรงพิมพ์ประชาช่างต้องพักงาน หรืออาจจะมีส่วนเกี่ยวข้อง
เชื่อมโยงกับการที่ในย่านบางลำพูเป็นย่านที่มีโรงพิมพ์เล็ก ๆ กระจายอยู่ทั่วไป
เนื่องจากมีโรงเรียนสอนการพิมพ์แห่งแรกที่นี่ ตั้งแต่ปี 2475 ‘โรงเรียนช่างพิมพ์วัดสังเวช’ เปิดเป็นโรงเรียนสอนหลักการพิมพ์หนังสือในช่วงและลงมือปฏิบัติงานพิมพ์หนังสือจริงในตอนบ่าย
ต่อมาในปี 2493
เปลี่ยนชื่อเป็นโรงพิมพ์คุรุสภา พระสุเมรุ สังกัดองค์การค้าของคุรุสภา
พิมพ์ตำราแบบเรียนต่าง ๆ ให้แก่หน่วยงานของรัฐ
จนกระทั่งมีการสร้างโรงพิมพ์คุรุสภาแห่งใหม่ในย่านลาดพร้าว
จึงย้ายการผลิตไปอยู่ในที่ใหม่ทั้งหมด ก่อนที่จะปิดตัวลงในปี 2538
ถูกทิ้งร้างอยู่หลายปีกว่าที่กรมธนารักษ์จะปรับปรุงพื้นที่มาเป็นพิพิธบางลำพูอย่างที่เราเห็นกันทุกวันนี้
ย่านพระนครเต็มไปด้วยร่องรอยของเรื่องเล่าในอดีต
ที่ถูกเก็บรักษาไว้ในรายละเอียดของถนนหนทาง สะพาน
บ้านเรือนที่เราเดินผ่านไปมาแทบทุกวัน
ทำให้คนธรรมดาอย่างเราได้ฝึกสังเกตและตั้งคำถามเพื่อที่จะดำดิ่งลงไปสู่เรื่องราวของผู้คนมากหน้าหลายตาที่เกิดขึ้นในพื้นที่เดียวกันนี้
ซ้อนทับกันอยู่หลายชั้น หลายมิติ
แม้จะไม่ใช่ทุกเรื่องที่มีคำอธิบายที่ชัดเจนแจ่มกระจ่าง
บางเรื่องราวอาจยังไม่มีหลักฐานยืนยันแน่ชัด แต่การได้เริ่มสังเกตสิ่งรอบตัว
ลองตั้งคำถาม และเก็บคำตอบที่ยังไม่สมบูรณ์ไว้ในใจ
ก็เป็นอีกเสน่ห์ของย่านเมืองเก่าที่ทำให้เราสนุกกับการเดินสำรวจและค้นคว้าต่อไปได้อย่างไม่รู้จบ
ข้อมูลอ้างอิง
-
"เหตระกูล" ชื่อแห่งตำนาน
"เดลินิวส์" โดย สุปราณี คงนิรันดรสุข นิตยสารผู้จัดการ มกราคม 2539
-
https://archaeology.sac.or.th/archaeology/775
-
https://lek-prapai.org/home/view.php?id=742
-
www.facebook.com/bkkhouseofmuseums/posts/pfbid0kDSX95tmzmuc7Dn9GSJ6adSxEAionJ4J3fWb8yMBDKbj75zgMdsytMuj7ztsMTnzl
-
www.facebook.com/Charoen1948/posts/pfbid02ZQgZkka2emiYWLwyCYcff4xpjt1aedXgsYcwEFv3Td2y5SLRMNkFuZoE8c8KDVg3l
-
www.facebook.com/siamdesabylekprapaifoundation/posts/pfbid0dmAy3ijvQLyXjxT1whkpJuNteXo1gLuHrV953jnDyV4qDzzAmUyZCwfzLTnn3hatl
-
www.matichon.co.th/weekly/column/article_169664
www.thairath.co.th/lifestyle/culture/1969841