Earth Pigments & Mineral Color สีจากผืนดินที่โลกแฟชั่นหันกลับมามอง

Earth Pigments & Mineral Color สีจากผืนดินที่โลกแฟชั่นหันกลับมามอง

 ในปี 1856 William Perkin นักเคมีอายุ 18 ปีจากอังกฤษ กำลังพยายามสังเคราะห์ยาต้านมาเลเรียในห้องทดลองที่บ้าน สิ่งที่เขาสร้างขึ้นโดยบังเอิญไม่ใช่ยา แต่เป็นสีม่วงสดใสที่ย้อมผ้าได้งดงาม ซึ่งเขาตั้งชื่อว่า mauveine นั่นคือจุดเริ่มต้นของสีสังเคราะห์จากกระบวนการเคมีสมัยใหม่

ก่อนสีสังเคราะห์จะเข้ามาเปลี่ยนอุตสาหกรรมสิ่งทอ สีในเครื่องแต่งกายของมนุษย์จำนวนมากมาจากธรรมชาติ ทั้งจากพืช สัตว์ และแร่ธาตุ แต่บทความนี้จะชวนมองแหล่งสีอีกกลุ่มหนึ่งที่มักถูกพูดถึงน้อยกว่าสีพืช นั่นคือสีจากผืนดิน ดินสี โคลน หินบด และแร่ธาตุที่ให้เฉดสีเฉพาะตัว

ทำไมสีจากผืนดินจึงกลับมาน่าสนใจ

สีสังเคราะห์ที่ใช้แพร่หลายในอุตสาหกรรมสิ่งทอจำนวนมากเกี่ยวข้องกับกระบวนการผลิตทางเคมี การย้อมสีในระบบอุตสาหกรรมมักใช้น้ำ พลังงาน และสารช่วยย้อมหลายชนิด หากจัดการน้ำเสียไม่ดีพอ ผลกระทบอาจไหลออกไปไกลกว่าโรงงาน ข้อมูลจาก UNEP หรือโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ ระบุว่าอุตสาหกรรมย้อมสีเป็นหนึ่งในภาคส่วนที่เกี่ยวข้องกับมลพิษทางน้ำในหลายประเทศกำลังพัฒนา

ในบริบทนี้ สีจากผืนดินจึงกลับมาน่าสนใจอีกครั้ง ไม่ใช่เพราะมัน “ธรรมชาติ” อย่างเดียว แต่เพราะมันชวนให้แฟชั่นกลับไปมองสีในฐานะวัสดุที่มีที่มา มีพื้นที่ มีข้อจำกัด และมีความรู้ท้องถิ่นรองรับ สีดิน สีโคลน สีสนิม หรือสีแร่ไม่ได้ให้ความสดจัดแบบสีสังเคราะห์เสมอไป แต่ให้เฉดที่เชื่อมกับภูมิประเทศและวัฒนธรรมอย่างชัดเจน

สีไม่ได้มาจากพืชเท่านั้น

เวลาพูดถึงสีธรรมชาติในแฟชั่น หลายคนมักนึกถึงคราม เปลือกไม้ ใบไม้ ดอกไม้ หรือผลไม้ แต่ในประวัติศาสตร์ของมนุษย์ สีจำนวนมากไม่ได้มาจากพืชเพียงอย่างเดียว หากยังมาจาก “ผืนดิน” ด้วย ทั้งดินสี แร่ธาตุ โคลน หินบด และออกไซด์ของโลหะที่ให้เฉดสีเฉพาะตัว เช่น เหลืองดิน แดงอิฐ น้ำตาลไหม้ เทา ดำ หรือสนิมเหล็ก

Earth Pigments และ Mineral Color จึงหมายถึงกลุ่มสีที่มาจากดินและแร่ธาตุ ไม่ว่าจะอยู่ในรูปของผงสี เม็ดดิน โคลน หรือแร่ที่ถูกบดและเตรียมให้ใช้กับวัสดุต่าง ๆ ได้ สีเหล่านี้อาจไม่ได้สดจัดแบบสีสังเคราะห์ แต่มีเสน่ห์ในแบบที่เลียนแบบยาก เพราะสีของมันผูกกับพื้นที่ ภูมิประเทศ ฤดูกาล และความรู้ของคนที่อยู่กับวัสดุนั้นมานาน

ในวันที่อุตสาหกรรมแฟชั่นกำลังมองหาทางเลือกใหม่ของสีที่ลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม สีจากผืนดินจึงเริ่มกลับมาอยู่ในบทสนทนาอีกครั้ง ไม่ใช่ในฐานะของเก่าหรือภูมิปัญญาแบบย้อนยุคเท่านั้น แต่ในฐานะต้นทางของนวัตกรรมสีที่ร่วมสมัยกว่าเดิม

สีจากดินคืออะไร

สีจากดินและแร่ธาตุส่วนใหญ่ทำงานต่างจากสีย้อมจากพืช สีย้อมจากพืชมักละลายออกมาในน้ำย้อมและซึมเข้าสู่เส้นใยผ่านกระบวนการย้อม ส่วนสีจากดินหรือแร่จำนวนหนึ่งทำงานใกล้เคียงกับ “pigment” หรือผงสีมากกว่า คือเป็นอนุภาคสีที่ต้องอาศัยวิธีทำให้เกาะอยู่กับผ้า เช่น การใช้ตัวประสาน การเตรียมผิวผ้า หรือเทคนิคเฉพาะของช่าง

ตัวอย่างที่พบได้บ่อยคือ ochre หรือดินสีที่มีส่วนประกอบของเหล็กออกไซด์ ซึ่งให้เฉดเหลือง แดง น้ำตาล หรือส้มสนิม ขึ้นอยู่กับชนิดของแร่และพื้นที่ที่พบ เช่น hematite ให้โทนแดง ส่วน goethite มักให้โทนเหลือง น้ำตาล หรือหม่นดิน สีเหล่านี้ถูกใช้ในงานศิลปะ งานพิธีกรรม งานเขียนสี และงานสิ่งทอมายาวนานในหลายวัฒนธรรม

สำหรับแฟชั่นและสิ่งทอ สิ่งที่น่าสนใจไม่ใช่แค่ “สีสวย” แต่คือความสัมพันธ์ระหว่างวัสดุกับพื้นที่ ดินหนึ่งชนิดอาจมีสีเฉพาะเพราะองค์ประกอบของแร่ในพื้นที่นั้น โคลนจากแหล่งน้ำหนึ่งอาจให้เฉดที่ต่างจากอีกที่หนึ่ง สีจึงไม่ได้เป็นเพียงสารเคมีที่ซื้อมาใช้ แต่เป็นความรู้ที่ต้องเข้าใจแหล่งที่มา วิธีเก็บ วิธีเตรียม และวิธีทำให้สีอยู่กับผ้าได้จริง

ภูมิปัญญาเก่าหรือนวัตกรรมใหม่

หลายวัฒนธรรมมีองค์ความรู้เกี่ยวกับสีจากดินและโคลนมายาวนาน เช่น การใช้โคลนในงานย้อมและพิมพ์ผ้า เทคนิค mud resist ในบางพื้นที่ของอินเดีย หรือผ้า bogolan จากแอฟริกาตะวันตกที่ใช้โคลนหมักและวัสดุธรรมชาติสร้างลวดลายบนผ้า ตัวอย่างเหล่านี้ทำให้เห็นว่า “ดิน” ไม่ได้เป็นเพียงพื้นหลังของชีวิต แต่เป็นวัสดุสีที่มีระบบความรู้ของตัวเอง

ความรู้เหล่านี้ไม่ได้เกิดจากการทดลองแบบครั้งเดียว แต่เกิดจากการสังเกตซ้ำ ๆ ว่าดินแบบไหนให้สีแบบใด โคลนต้องหมักนานเท่าไร ผ้าต้องเตรียมอย่างไร สีจึงติดแน่นขึ้น แสงแดด น้ำ และเวลาเปลี่ยนสีอย่างไร และเมื่อใช้กับเส้นใยต่างชนิด ผลลัพธ์ต่างกันแค่ไหน

นี่คือจุดที่ Traditional Knowledge หรือภูมิปัญญาดั้งเดิมเชื่อมกับ Sustainable Color Innovation หรือนวัตกรรมสีที่ยั่งยืน เพราะนวัตกรรมไม่ได้จำเป็นต้องเริ่มจากห้องแล็บเสมอไป บางครั้งมันเริ่มจากการกลับไปอ่านความรู้เดิมให้ลึกขึ้น แล้วพัฒนาวิธีใช้ให้เหมาะกับโลกปัจจุบันมากขึ้น

โอกาสของไทยกับสีจากผืนดิน

สำหรับประเทศไทยมีทั้งภูมิปัญญาสีธรรมชาติ งานผ้าท้องถิ่น งานดิน งานคราฟต์ และความหลากหลายของภูมิประเทศ ตั้งแต่ดินแดง ดินโคลน ดินภูเขา ดินริมแม่น้ำ ไปจนถึงแร่ธาตุและวัสดุพื้นถิ่นที่อาจให้เฉดสีเฉพาะตัว

โจทย์สำคัญคือการทำให้ความรู้เหล่านี้ไม่หยุดอยู่แค่การทดลองเล็ก ๆ หรือเรื่องเล่าท้องถิ่น แต่พัฒนาเป็นระบบที่ตรวจสอบได้ เช่น รู้ว่าใช้ดินจากแหล่งใด มีองค์ประกอบอะไร ปลอดภัยต่อผู้ผลิตและผู้สวมใส่หรือไม่ สีติดทนแค่ไหน ซักแล้วเปลี่ยนอย่างไร และเหมาะกับสินค้าแบบใด

แบรนด์ไทยอาจเริ่มจากการทำงานร่วมกับช่างย้อม ชุมชน นักวัสดุศาสตร์ และนักออกแบบ เพื่อพัฒนาชุดสีจากพื้นที่จริง เช่น โทนดินของภาคเหนือ โทนโคลนริมแม่น้ำ โทนสนิมจากแร่เหล็ก หรือสีจากวัสดุท้องถิ่นที่มีเรื่องราวเฉพาะพื้นที่ สิ่งเหล่านี้อาจต่อยอดได้ทั้งเสื้อผ้า ผ้าพันคอ กระเป๋า ของใช้ในบ้าน หรือ textile art ที่ต้องการความเฉพาะตัวมากกว่าการผลิตสีเหมือนกันจำนวนมาก

จากสีท้องถิ่น มาแต้มโลกแฟชั่น

สิ่งที่ทำให้ Earth Pigments และ Mineral Color น่าสนใจ คือมันชวนให้แฟชั่นกลับไปมองต้นทางของสีอย่างจริงจัง สีไม่ได้เป็นเพียงรหัสในแพนโทนหรือสูตรในโรงงาน แต่เป็นผลลัพธ์ของพื้นที่ ดิน น้ำ แร่ เวลา และภูมิปัญญาของคน

หากอุตสาหกรรมแฟชั่นต้องการสีที่มีความหมายมากขึ้น สีจากผืนดินอาจเป็นหนึ่งในคำตอบ ไม่ใช่เพราะมันเก่า แต่เพราะมันทำให้เรามองเห็นความสัมพันธ์ระหว่างเสื้อผ้ากับโลกที่ลึกกว่าเดิม

ในอนาคต สีที่ดีอาจไม่ใช่สีที่สดที่สุดหรือผลิตซ้ำได้เหมือนที่สุดเสมอไป แต่อาจเป็นสีที่บอกได้ว่ามาจากไหน ทำอย่างไร กระทบใครบ้าง และยังเคารพผืนดินที่ให้สีเหล่านั้นกับเราอยู่หรือไม่

ที่มา

- https://www.unep.org/news-and-stories/story/dyeing-industry-clean-act

- https://www.mdpi.com/1420-3049/28/16/5954

-https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/cote.12824

-https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0169131710002693

-https://www.waag.org/en/article/using-earth-pigment-dyes-textilelab/

-https://link.springer.com/article/10.1186/s40309-026-00290-y