งานปักซอย เมื่อฝีเข็มสั้น–ยาวสร้างภาพบนผืนผ้า

เมื่อมองงานปักซอยที่ทำละเอียดมากจากระยะไกล หลายชิ้นอาจดูคล้ายภาพวาด แต่หากเข้าไปใกล้จะพบว่าพื้นสีทุกบริเวณเกิดจากเส้นด้ายหรือเส้นไหมจำนวนมากที่ถูกวางสั้น–ยาวซ้อนกันทีละฝีเข็ม

หัวใจของเทคนิคจึงไม่ได้อยู่ที่การเดินเส้นรอบรูป แต่เป็นการใช้เส้นจำนวนมากสร้างพื้นผิว น้ำหนัก และการเปลี่ยนสี

ปักซอยคืออะไร

งานปักผ้าไทยแบบโบราณเรียกว่า "ปักซอย" ใช้ "ไหมน้อย" คือเส้นไหมขนาดเล็ก บาง และเงางาม ที่ได้จากชั้นในสุดของรังไหม นำไปย้อมเป็นสีต่างๆ แล้วปักสอดสลับฝีสั้นและฝียาว แซมไล่สีอย่างประณีต จนเกิดมิติคล้ายงานจิตรกรรม

คำว่า "ซอย" จึงหมายถึงการแบ่งพื้นที่สีออกเป็นเส้นย่อยๆ แทนที่จะปักสีเดียวเต็มพื้น ช่างจะปักฝีเข็มยาวสั้นสลับกันเป็นแถว แล้วใช้สีที่อ่อนหรือเข้มกว่าแทรกเข้าไป สีสองเฉดจึงค่อยๆ กลืนกัน หลักสำคัญอยู่ที่จังหวะของ “ซอยสั้น–ซอยยาว” ที่ต้องพอดี หากสั้นหรือยาวเกินไป พื้นสีจะไล่ไม่เนียนและงานอาจดูแข็งกระด้าง

ผู้เริ่มต้นอาจใช้เส้นด้ายทั่วไป ขณะที่ช่างที่มีทักษะสูงสามารถใช้ไหมเส้นเล็กมากจนใกล้เคียงเส้นผม ทำให้ทั้งขอบภาพ รายละเอียด และการไล่สีละเอียดขึ้น

จากศิลปาชีพถึงชุมชนในนราธิวาส

ปักซอยเป็นหนึ่งในงานที่โครงการศิลปาชีพในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงฟื้นฟู เพื่อให้เป็นอาชีพเสริมที่ทำได้ที่บ้านโดยไม่ต้องจากถิ่นฐาน ช่างในแผนกปักผ้ายังนำปักซอยไปผสมกับการตกแต่งด้วยดิ้นข้อทอง เลื่อม และลูกปัด จนกลายเป็นภาพปักขนาดใหญ่ที่เล่าเรื่องวรรณคดีและจิตรกรรมไทย

ศูนย์ศิลปาชีพในภาคใต้ได้ส่งเสริมการฝึกทอผ้า จักสานหวาย ไม้ไผ่ ย่านลิเภา ทอเสื่อกระจูด และการเย็บปักถักร้อย งานปักจึงเป็นทักษะหนึ่งที่ถูกส่งต่อในพื้นที่มาพร้อมกับงานหัตถกรรมอื่น

สำหรับภาคใต้ ตัวอย่างที่เห็นความเชื่อมโยงกับเทคนิคปักซอยชัดเจนคือกลุ่มปักผ้าบ้านดาฮง ตำบลเชิงคีรี อำเภอศรีสาคร จังหวัดนราธิวาส จุดเด่นของบ้านดาฮงไม่ใช่การคิดค้นเทคนิคปักซอยขึ้นใหม่ แต่คือการรับเทคนิคเดิมมาพัฒนาจนเกิดงานที่ละเอียดและมีเนื้อหาเชื่อมโยงกับพื้นที่ของตนเอง

ด้ายย้อมเองคือจานสีของช่าง

ในงานปักแบบไล่สี จำนวนเฉดของด้ายเป็นตัวกำหนดว่าภาพจะนุ่มนวลได้แค่ไหน ยิ่งมีเฉดใกล้กันมาก รอยต่อระหว่างสีก็ยิ่งกลืนกัน การที่ช่างย้อมด้ายเองจึงเท่ากับได้ผสมจานสีของตัวเอง ทั้งยังเลือกโทนให้เข้ากับภาพที่ต้องการได้ตั้งแต่ต้นทาง

อ่านภาพจากทิศทางของฝีเข็ม

ปักซอยชวนให้มองผืนผ้าเป็นพื้นที่ทำงานของเส้น มากกว่าเป็นแค่ฉากรองรับลวดลาย

  • เทคนิค: ใช้หลักฝีสั้นยาวสลับกับการแซมสี เพื่อสร้างการไล่เฉดบนชิ้นงานขนาดเล็ก เช่น ปกเสื้อ กระเป๋าใบเล็ก หรือป้ายผ้า โดยไม่ต้องพิมพ์ลาย
  • ผิวสัมผัส: เปลี่ยนทิศทางฝีเข็มตามรูปทรง เช่น โค้งตามกลีบดอกหรือขนนก ให้แสงสะท้อนบนไหมต่างกันในแต่ละส่วน ภาพจะดูมีมิติแม้ใช้สีไม่มาก
  • วัสดุ: ทำงานร่วมกับกลุ่มผ้าปักในพื้นที่เพื่อพัฒนาชุดสีด้ายย้อมเฉพาะ เป็นจานสีประจำคอลเลกชันที่บอกที่มาของงานได้

ภาพปักซอยหนึ่งชิ้นจึงเป็นทั้งภาพและบันทึกเวลา ทุกเฉดที่กลืนกันอย่างนุ่มนวลคือเส้นไหมนับพันที่ช่างค่อยๆ วางทับกันจนผ้าเรียบๆ กลายเป็นภาพที่มีชีวิต

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI