เครื่องปั้นดินเผาสทิงหม้อ เมื่อดินจากลุ่มทะเลสาบสงขลากลายเป็นภาชนะของชุมชน

ก่อนจะเป็นหม้อ ดินของสทิงหม้อต้องเดินทางเสียก่อน แหล่งดินเหนียวมีข้อมูลต่างกันไป บางแหล่งเล่าว่าช่างในอดีตใช้ทางน้ำไปเอาดินจากบริเวณ ปากรอริมทะเลสาบสงขลา ขณะที่งานวิจัยของมหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา ระบุว่าดินเดิมมาจากตำบลบ่อแดง และปัจจุบันใช้ดินจากอำเภอสทิงพระ จากนั้นนำมาผสมกับทรายละเอียด ก่อนปั้น ตีผิว และเผาเป็นภาชนะใช้งาน

เครื่องปั้นดินเผาสทิงหม้อจึงไม่ได้เกิดจาก “ดินท้องถิ่น” แบบกว้าง ๆ แต่เกิดจากการจับคู่วัตถุดิบสองชนิดที่มีหน้าที่ต่างกัน

รากที่ลึกกว่าหมู่บ้าน

ชุมชนสทิงหม้อตั้งอยู่ในอำเภอสิงหนคร จังหวัดสงขลา และมีประวัติการทำภาชนะดินเผาสืบต่อกันมาหลายชั่วคน ใกล้กันยังมีแหล่งเตาโบราณบ้านปะโอ บนคาบสมุทรสทิงพระ ซึ่งเป็นหลักฐานว่าพื้นที่รอบทะเลสาบสงขลามีการผลิตเครื่องปั้นดินเผามายาวนาน

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรสรุปว่าเตาปะโอเป็นต้นสายโดยตรงของช่างสทิงหม้อปัจจุบัน เพราะแหล่งเตาปะโอมีทั้งภาชนะเนื้อธรรมดาและภาชนะดินขาวที่ใช้เทคนิคต่างจากงานสทิงหม้อบางส่วน สิ่งที่เห็นชัดกว่าคือ ทั้งสองพื้นที่อยู่ในภูมิทัศน์การผลิตเครื่องปั้นดินเผาของคาบสมุทรเดียวกัน

จากดินเหนียวสู่หม้อทั้งใบ

ข้อมูลการผลิตสทิงหม้อระบุว่า เนื้อดินประกอบด้วย ดินเหนียวและทรายละเอียด โดยสูตรหนึ่งใช้ดิน 5 ส่วนต่อทราย 1 ส่วน

ในอดีตช่างใช้เท้าเหยียบให้ดินและทรายเข้ากัน ก่อนพักดินไว้ ส่วนปัจจุบันมีการใช้เครื่องนวดผสมช่วยแทนแรงคน จากนั้นจึงนำดินขึ้นรูปบนแป้นหมุน เมื่อรูปทรงอยู่ตัว ชิ้นงานจะถูกผึ่งแดดช่วงหนึ่ง แล้วพักไว้ในร่มเพื่อไม่ให้น้ำในเนื้อดินระเหยเร็วเกินไป

ช่วงที่เนื้อดินยังไม่แห้งสนิทคือจังหวะของการแต่งผิว ช่างใช้ “ลูกถือ” รองด้านใน และใช้ไม้ตีลายจากด้านนอก ทำให้การสร้างรูปทรงกับการสร้างพื้นผิวเกิดขึ้นต่อเนื่องกัน ไม่ใช่การเติมลายหลังเผา

ขั้นสุดท้ายคือการเผาใน เตายืน โดยวางภาชนะชิ้นใหญ่ไว้ด้านล่าง แล้วเรียงชิ้นเล็กขึ้นไปด้านบน ก่อนใช้ไม้ฟืนเป็นเชื้อเพลิง

ภาชนะที่ตอบชีวิตประจำวัน

รูปทรงดั้งเดิมถูกออกแบบตามหน้าที่ในครัวเรือน

  • หม้อข้าวหรือหม้อต้มยาสมุนไพร มีลำตัวคล้ายวงรี คอตั้งตรง มีสันที่ขอบปากและก้นมน
  • หม้อแกง มีหูสองข้างติดกับขอบปาก คล้ายหูกระทะ
  • เพล้ง เป็นหม้อสำหรับใส่น้ำ มีทั้งแบบมีฝาและไม่มีฝา โดยบางแบบมีการตีลายรอบตัว
  • สวดหรือหม้อสวด แบ่งเป็นสองตอน ส่วนล่างคล้ายเพล้ง ใช้บรรจุน้ำ ส่วนบนสูงกว่าราว 3–4 เท่า ใช้สำหรับนึ่งข้าวเหนียว

ทุกวันนี้รูปแบบดั้งเดิมหลายชนิดมีผู้ใช้น้อยลง และจำนวนผู้ผลิตก็ลดตามไปด้วย ภาพจากแต่ละแหล่งยังไม่ตรงกันนัก การสำรวจของวารสารเมืองโบราณไม่พบบ้านที่ยังปั้นหม้ออยู่ในชุมชน ขณะที่งานวิจัยยังบรรยายขั้นตอนการผลิตอยู่ ส่วนข้อมูลชุมชนระบุว่าอาชีพหลักของคนในพื้นที่เปลี่ยนไปเป็นการค้าขายมากขึ้น

โจทย์จึงไม่ใช่เพียงทำหม้อแบบเดิมให้กลับมาขายได้ แต่คือการเก็บความรู้เรื่องเนื้อดิน การขึ้นรูป การตีผิว และการเผาไม่ให้หายไปพร้อมคนทำ

ดินเดิมในบทบาทใหม่

มีการทดลองต่อยอดเนื้อดินสทิงหม้อโดยผสม ดินพื้นบ้านกับ “ดินเชื้อ” ในอัตรา 70:30 ซึ่งดินเชื้อทำจากดินพื้นบ้านผสมแกลบ สูตรนี้ช่วยให้ชิ้นงานคงรูปได้ดีขึ้นเมื่อเผา และสามารถทำรูปทรงที่ซับซ้อนกว่างานเดิมได้

งานชุดเดียวกันยังทดลองนำเครื่องปั้นดินเผาไปประกอบกับ ไม้ยางพาราที่ผ่านการใช้งานแล้วและเถาวัลย์ เพื่อพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ร่วมสมัย

  • สูตรเนื้อดิน: บันทึกแหล่งดิน ชนิดทราย และสัดส่วนก่อนความรู้ของช่างสูญหาย
  • วัสดุ: ใช้แนวคิดปรับสูตรดินให้เหมาะกับรูปทรงใหม่ แทนการยึดสูตรเดียวกับภาชนะเดิมทุกประเภท
  • ผิวสัมผัส: นำหลักการจากลูกถือและไม้ตีลายไปทดลองกับแผ่นผิว กระเบื้อง หรือองค์ประกอบสถาปัตยกรรม โดยระบุว่าเป็นการต่อยอด ไม่ใช่ผลิตภัณฑ์ดั้งเดิม
  • คุณสมบัติ: เนื้อดินสทิงหม้อมีความพรุนและสามารถดูดซึมน้ำได้ จึงอาจทดลองต่อยอดเป็นกระถางหรือภาชนะที่ใช้คุณสมบัตินี้ แต่ต้องทดสอบการอุ้มน้ำ ความแข็งแรง และความเหมาะสมก่อนใช้งานจริง

เครื่องปั้นดินเผาสทิงหม้อจึงไม่ได้มีคุณค่าเพราะเป็น “หม้อโบราณ” เท่านั้น แต่เพราะมันเก็บความสัมพันธ์ระหว่าง ดินริมทะเลสาบ ทรายบนคาบสมุทร ทางน้ำ และมือช่าง เอาไว้ในเนื้อเดียวกัน

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI