กลิ่นของดอกไม้ ควันเทียนอบ หรือเครื่องหอมบางชนิดอาจพาเรากลับไปนึกถึงบ้าน พิธีกรรม หรือคนคนหนึ่งได้ทันที ทั้งที่มองไม่เห็นอะไรอยู่ตรงหน้า

นี่คือสิ่งที่ทำให้ “กลิ่น” ต่างจากวัสดุออกแบบหลายชนิด เพราะมันไม่มีรูปทรงให้จับ แต่สามารถสร้างความทรงจำ บรรยากาศ และความรู้สึกได้อย่างชัดเจน
น้ำอบไทยเป็นหนึ่งในตัวอย่างของการออกแบบกลิ่นแบบดั้งเดิม ส่วน perfumery หรืองานปรุงน้ำหอมร่วมสมัยใช้วัตถุดิบและโครงสร้างสูตรอีกแบบหนึ่ง ทั้งสองไม่ได้เป็นของชนิดเดียวกัน แต่เชื่อมกันตรงคำถามเดียวกันว่า จะพากลิ่นจากวัตถุดิบไปถึงประสบการณ์ของผู้ใช้ได้อย่างไร
น้ำอบไม่ได้หมายถึงแค่น้ำที่ใส่ดอกไม้
มาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชนของสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมให้นิยาม น้ำอบไทย ว่าเป็นเครื่องหอมไทยที่นำดอกไม้หรือส่วนของพรรณไม้หอมมาผ่านกระบวนการ ต้ม ร่ำ อบ และปรุงกลิ่นด้วยเครื่องปรุงกลิ่น

คำว่า “อบ” และ “ร่ำ” จึงเป็นส่วนของกระบวนการสร้างกลิ่น ไม่ใช่เพียงชื่อเรียกตามประเพณี
น้ำอบไทยยังมีบริบทการใช้เฉพาะตัว เช่น สรงน้ำพระ รดน้ำผู้ใหญ่ หรือใช้ในพิธีและกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับความเป็นสิริมงคล กลิ่นจึงทำงานร่วมกับ สถานการณ์ ความทรงจำ และพิธีกรรม ไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อการสวมใส่บนร่างกายอย่างเดียว
น้ำหอมร่วมสมัยออกแบบ “เวลา” เข้าไปในกลิ่น
ในงานปรุงน้ำหอม วัตถุดิบแต่ละชนิดมีความระเหยไม่เท่ากัน ทำให้กลิ่นที่รับรู้หลังฉีดใหม่ ๆ เปลี่ยนไปเมื่อเวลาผ่านไป

จึงมีการอธิบายโครงสร้างน้ำหอมด้วยคำว่า Top Notes, Middle หรือ Heart Notes และ Base Notes เพื่อช่วยให้เห็นว่ากลิ่นส่วนใดเด่นในช่วงแรก ส่วนกลาง และช่วงท้าย
กรอบนี้ไม่ได้หมายความว่าวัตถุดิบถูกเปิดทีละชั้นเหมือนสวิตช์ แต่ช่วยอธิบายว่า วัตถุดิบที่ระเหยเร็วและช้าต่างกันทำให้บุคลิกของน้ำหอมค่อย ๆ เปลี่ยนไปบนผิว
ตัวอย่างเช่น น้ำหอมหนึ่งสูตรอาจเปิดด้วยกลิ่นส้ม แล้วค่อยเผยดอกไม้ ก่อนเหลือกลิ่นไม้หรือเรซินในช่วงท้าย
สิ่งที่นักปรุงกลิ่นออกแบบจึงไม่ใช่เพียงว่า “มีกลิ่นอะไรบ้าง” แต่รวมถึง กลิ่นจะเปลี่ยนอย่างไรตามเวลา
จากสูตรดั้งเดิมสู่ภาษากลิ่นใหม่
รอยต่อระหว่างเครื่องหอมไทยและน้ำหอมร่วมสมัยสะท้อนผ่านกรณีของ SIAM1928 แบรนด์ไทยที่เริ่มต้นจาก “น้ำอบปรุงเจ้าคุณ” ของครอบครัว ก่อนปรับตัวเป็นแบรนด์น้ำหอมเฉพาะกลุ่มในกรุงเทพฯ โดยนำความรู้เรื่องการปรุงกลิ่นไทยเดิมมาผสานกับโครงสร้างแบบสากล เช่น การคัดสรรวัตถุดิบเฉพาะถิ่นมาผสมกับสารหอมหลายชนิด และผ่านกระบวนการหมักบ่มเพื่อให้กลิ่นคงตัว จนน้ำหอม Mekha Aranya ของแบรนด์ได้รับรางวัล Art and Olfaction Award สาขา Artisan
อย่าหยิบแค่ “กลิ่นไทย” แต่หยิบระบบความทรงจำทั้งหมด
สำหรับนักออกแบบ สิ่งที่น่าต่อยอดจากเครื่องหอมไทยจึงไม่จำเป็นต้องจบที่การนำมะลิ กระดังงา หรือไม้หอมใส่ในสูตรใหม่ สิ่งที่สามารถหยิบไปคิดต่อมีหลายระดับ
- Raw Material — ใช้วัตถุดิบหอมแบบใด
- Process — กลิ่นเกิดจากการอบ ร่ำ กลั่น หรือสกัดอย่างไร
- Ritual — กลิ่นเคยปรากฏในเหตุการณ์อะไร
- Memory — ผู้คนเชื่อมกลิ่นนั้นกับประสบการณ์แบบไหน
- Time — ต้องการให้กลิ่นเปลี่ยนอย่างไรตั้งแต่ต้นจนจบ
- Container — ภาชนะและการเปิดใช้ช่วยสร้างประสบการณ์อย่างไร
หลักคิดนี้เปิดทางให้เครื่องหอมไทยไปสู่มากกว่าน้ำหอมส่วนบุคคล อาจเป็นกลิ่นสำหรับพื้นที่ นิทรรศการ ประสบการณ์ในพิพิธภัณฑ์ หรือผลิตภัณฑ์ที่ใช้กลิ่นเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องเล่า