แคนดูเหมือนเครื่องดนตรีที่สร้างจากไม้ไผ่หลายลำมัดรวมกัน แต่สิ่งที่ทำให้เกิดเสียงไม่ได้มาจากไม้ไผ่เพียงอย่างเดียว ภายในลูกแคนแต่ละลำมี “ลิ้นแคน” ชิ้นโลหะขนาดเล็กที่สั่นเมื่อมีลมผ่าน และช่างต้องปรับทั้งตัวลิ้น ลำไม้ไผ่ และตำแหน่งต่าง ๆ ให้ทำงานสัมพันธ์กัน
ที่บ้านสีแก้ว อำเภอเมือง จังหวัดร้อยเอ็ด การทำแคนจึงไม่ใช่เพียงงานประกอบเครื่องดนตรีจากไม้ไผ่ แต่เป็นงานที่ต้องอาศัยความเข้าใจวัสดุ การทำชิ้นส่วนโลหะ การฟังเสียง และประสบการณ์ของช่างไปพร้อมกัน
วัสดุศาสตร์ในแคนหนึ่งเต้า
งานวิจัยเกี่ยวกับครอบครัวช่างทำแคนบ้านสีแก้วระบุว่า แคนหนึ่งเต้าประกอบจากวัสดุหลายชนิด ได้แก่ ไม้ไผ่เฮี้ย สำหรับทำลำลูกแคน รากไม้ประดู่สำหรับทำเต้าแคน หลาบโลหะหรือแผ่นโลหะบาง สำหรับทำลิ้นแคน ขี้สูดสำหรับอุดและผนึกรอยต่อ รวมถึงไม้คั่น เครือหญ้านางสำหรับมัดแพลูกแคน ปูนขาว และวัสดุประกอบอื่น

ไม้ไผ่จึงเป็นเพียงส่วนที่มองเห็นชัดที่สุด แต่เสียงของแคนเกิดจากการทำงานร่วมกันของวัสดุทั้งหมด
งานยากที่สุดอยู่ในชิ้นที่แทบมองไม่เห็น
กระบวนการทำเริ่มจากเตรียมลำลูกแคน ก่อนทำและติดตั้งลิ้นโลหะ ทำเต้าแคน ประกอบลูกแคนเข้ากับเต้า ผนึกรอยต่อ ผูกลำแคนเข้าด้วยกัน และเจาะรูสำหรับกำหนดเสียง

ลิ้นแคนเป็นส่วนสำคัญของการเกิดเสียง ช่างต้องทำ ติดตั้ง และปรับลิ้นให้สัมพันธ์กับลูกแคนแต่ละลำ ก่อนฟังและปรับเสียงจนได้ระดับตามต้องการ
แคนที่ศึกษาจากบ้านสีแก้วมีเสียง F#, G#, A, B, C#, D และ E เมื่อนำมาเรียงกันจะสัมพันธ์กับ F# Natural Minor หรือบันไดเสียงฟาชาร์ปไมเนอร์ธรรมชาติ ทำให้เห็นว่าเบื้องหลังเสียงแคนที่ช่างปรับด้วยหู สามารถอธิบายความสัมพันธ์ของระดับเสียงด้วยหลักดนตรีได้เช่นกัน
ช่างไม่ได้ทำแค่เครื่อง แต่ต้อง “จูน” เครื่อง
ตรงนี้ทำให้แคนแตกต่างจากงานหัตถกรรมหลายประเภท เพราะชิ้นงานที่ดูเรียบร้อยภายนอกถือว่ายังไม่เสร็จ หากเสียงของลูกแคนแต่ละลำยังไม่สัมพันธ์กัน

ช่างจึงต้องเป่า ฟัง และปรับซ้ำไปมา จนเสียงของแต่ละลำทำงานร่วมกันเป็นเครื่องดนตรีหนึ่งชิ้น
คุณภาพของงานจึงไม่ได้วัดเฉพาะจากสิ่งที่มองเห็น แต่ยังวัดจากสิ่งที่ได้ยินด้วย
ความรู้ที่ส่งต่อด้วยการดู ฟัง และลงมือทำ
งานวิจัยบ้านสีแก้วพบว่าการถ่ายทอดมีหลายรูปแบบ ตั้งแต่การบอกปากเปล่า การสาธิต การให้ผู้เรียนทำตาม ไปจนถึงการฝึกจริงกับช่าง การจำลำดับขั้นและฟังเสียงซ้ำ ๆ จึงมีความสำคัญไม่แพ้เครื่องมือ
ปัญหาคือช่างไม่สามารถพึ่งการทำแคนเป็นอาชีพหลักได้ง่าย เพราะตลาดมีขนาดจำกัดและยังพัฒนาสินค้าให้ตรงตลาดไม่ได้ แต่ตราบใดที่วัฒนธรรมหมอลำและหมอแคนยังคงอยู่ ความรู้การสร้างเครื่องก็ยังมีหน้าที่ในสังคม
สำหรับนักออกแบบหรือคนทำวัสดุ แคนบ้านสีแก้วจึงน่าสนใจเพราะแสดงให้เห็นว่า “งานคราฟต์” ไม่จำเป็นต้องจบที่รูปลักษณ์ งานบางชนิดออกแบบสิ่งที่จับต้องไม่ได้ด้วย
ไม้ไผ่ โลหะ และลม อาจเป็นวัสดุสามอย่าง แต่เมื่อผ่านมือช่าง สิ่งที่ผลิตออกมาจริง ๆ คือเสียง