ผ้าไหมพุมเรียง เมื่อ “ครูผ้า” ช่วยส่งต่อลายจากช่างรุ่นหนึ่งสู่อีกรุ่น

ที่ตำบลพุมเรียง อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี ชุมชนริมทะเลแห่งนี้มีทั้งชาวไทยพุทธและชาวไทยมุสลิมอาศัยอยู่ร่วมกัน โดยมีทั้งการประมงและการทอผ้าเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชุมชน ผ้าที่สร้างชื่อให้พื้นที่คือ “ผ้าพุมเรียง” ซึ่งมีทั้งผ้าฝ้าย ผ้าไหม และผ้าไหมปนฝ้าย โดยเฉพาะผ้าไหมยกดอกที่สร้างลวดลายนูนขึ้นจากโครงสร้างการทอ และบางแบบใช้ดิ้นเงินหรือดิ้นทองเพิ่มประกายให้กับลาย

ภูมิปัญญาที่เดินทางมากับผู้คน

แหล่งข้อมูลหลายชุดระบุว่า ชุมชนมุสลิมจากสงขลา ปัตตานี ไทรบุรี มีบทบาทสำคัญต่อการสืบทอดงานทอในพุมเรียง แม้รายละเอียดเรื่องช่วงเวลาการอพยพในแต่ละแหล่งจะต่างกันอยู่บ้าง สิ่งที่ตรงกันคือความรู้เรื่องการทอผ้าถูกส่งต่อผ่านครอบครัวและชุมชนมาเป็นเวลาหลายรุ่น

การทอผ้าเป็นหน้าที่ที่ผู้หญิงทั้งชาวไทยพุทธและไทยมุสลิมเรียนรู้ตั้งแต่อายุยังน้อย โดยเฉพาะหญิงสาวที่กำลังจะออกเรือน ซึ่งต้องเตรียมผ้านุ่ง ผ้าห่ม และเครื่องใช้จากผ้าสำหรับครอบครัว การเรียนไม่ได้เริ่มจากตำรา แต่เกิดจากการดูผู้ใหญ่ทำ จดจำ แล้วลงมือฝึก ตั้งแต่การเตรียมเส้นไหม ย้อมสี กรอไหม เก็บตะกอ ไปจนถึงการทอ ความทรงจำและประสบการณ์ของช่างจึงเป็นส่วนสำคัญของการส่งต่อความรู้

ยกดอก เส้นไหมสามระดับ และ “ครูผ้า”

“ยกดอก” คือเทคนิคการทอที่ใช้ตะกอควบคุมเส้นด้ายยืนบางชุดให้ยกขึ้น ก่อนสอดเส้นพุ่งผ่านตามตำแหน่งที่กำหนด เมื่อลำดับการยกเปลี่ยน ลวดลายก็เปลี่ยนตาม และทำให้ลายเกิดนูนขึ้นจากพื้นผ้า ผ้าพุมเรียงหลายแบบยังใช้ดิ้นเงินหรือดิ้นทองเป็นเส้นพุ่งเพื่อเน้นรายละเอียดของลาย

พุมเรียงไม่มีการปลูกหม่อนเลี้ยงไหมในพื้นที่ จึงต้องนำเส้นไหมจากแหล่งอื่นเข้ามาใช้ โดยเส้นไหมที่ใช้ทอแบ่งเป็น 3 ระดับตามลักษณะและหน้าที่ ไหมหนึ่งหรือไหมน้อยมีเส้นเล็กละเอียด ใช้เป็นเส้นยืน ไหมสองหรือไหมกลางนิยมใช้เป็นเส้นพุ่งสำหรับผ้าเนื้อละเอียด ส่วนไหมสามหรือไหมใหญ่มีเส้นหนาและหยาบกว่า ใช้เป็นเส้นพุ่งในงานที่ต้องการเนื้อผ้าอีกลักษณะหนึ่ง

แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่าเรื่องชนิดของเส้นไหมคือ “ครูผ้า”

ครูผ้าไม่ใช่คน แต่เป็นต้นแบบสำหรับจำลาย อาจเป็นผ้าปักที่แสดงโครงสร้างของลาย หรือเป็นเศษผ้ายกเก่าที่ช่างเก็บรักษาไว้ เมื่อจะทอลายเดิมอีกครั้ง ช่างใช้ครูผ้าเป็นตัวอย่างในการเก็บดอกและจัดเส้นด้ายด้วยวิธีนี้ ลายอย่างดอกพิกุล ครุฑ ราชสีห์ ราชวัตร นพเก้า หรือโคมเพชรจึงสามารถส่งต่อจากช่างรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่งได้ แม้จะไม่มีแบบทอในรูปของคู่มือสมัยใหม่

เมื่อหูกโบราณเหลือน้อย แต่การทอยังดำเนินต่อ

ช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง งานทอในพุมเรียงซบเซาลงจากปัญหาวัสดุ เส้นไหมมีราคาแพงและหาซื้อยาก รวมทั้งผ้าที่ผลิตจากเครื่องจักรเริ่มเข้ามาแทนที่ ส่วนกี่กระตุก หรือกี่ที่ช่างกระตุกเชือกส่งกระสวยไปมา เข้ามาตั้งแต่ก่อนสงคราม และนิยมใช้มาจนปัจจุบันเพราะทอได้เร็วกว่าหูกแบบเดิม ขณะที่หูกโบราณหรือกี่พื้นบ้านซึ่งใช้กับงานผ้ายกบางประเภทมีจำนวนลดลงมาก

สิ่งที่กำลังเปลี่ยนจึงไม่ใช่ว่าผ้าพุมเรียงกำลังหายไปทั้งหมด เพราะปัจจุบันยังมีกลุ่มผู้ผลิตที่ทำงานต่อเนื่อง แต่โจทย์สำคัญคือการรักษาทักษะบางอย่างที่ผูกอยู่กับหูกโบราณ การเก็บตะกอ และความสามารถในการอ่านครูผ้า รวมถึงการทำให้คนรุ่นใหม่เข้ามาเรียนรู้กระบวนการเหล่านี้

ลายนูนที่ต่อยอดได้หลายทาง

งานวิจัยด้านการออกแบบเคยนำผ้าไหมพุมเรียงไปพัฒนาชุดกระเป๋ารูปทรงเรขาคณิต โดยจับคู่กับหนังแท้และกระจูด แสดงให้เห็นว่าผ้ายกดอกสามารถทำงานร่วมกับวัสดุอื่นได้จริง สำหรับการต่อยอดในอนาคต นักออกแบบอาจเริ่มจากองค์ประกอบที่มีอยู่ในกระบวนการเดิม มากกว่าหยิบลายเก่ามาวางบนสินค้าใหม่ตรง ๆ

  • โครงสร้างเส้นไหม: ใช้ความต่างของไหมหนึ่ง ไหมสอง และไหมสามเป็นข้อมูลในการทดลองพื้นผิว ความแน่น และสัมผัสของผ้า โดยไม่จำเป็นต้องตีความเป็นระดับราคาของสินค้า
  • แผนผังลาย diagram หรือ คลังข้อมูลดิจิทัล' เพื่อช่วยให้ช่างรุ่นใหม่อ่านโครงสร้างได้ง่ายขึ้น
  • วัสดุผสม: ใช้ผ้ายกดอกเฉพาะบริเวณที่ต้องการจุดเด่น แล้วจับคู่กับกระจูด หนัง หรือวัสดุอื่น แทนการใช้ผ้ายกทั้งชิ้น
  • การเปลี่ยนสเกล: ลายบางแบบอาจทดลองขยายหรือลดจังหวะเพื่อใช้กับพื้นผิวขนาดใหม่ แต่ต้องพัฒนาร่วมกับช่าง เพราะการเปลี่ยนสเกลมีผลต่อจำนวนเส้นและระบบตะกอจริง

ผ้าไหมพุมเรียงจึงไม่ได้มีคุณค่าเพียงเพราะเป็นผ้าเก่าแก่ แต่เพราะเบื้องหลังผืนผ้ามี ระบบความรู้ตั้งแต่การเลือกเส้นไหม การยกตะกอ ไปจนถึงครูผ้าที่ทำหน้าที่เหมือนความทรงจำของลาย การส่งต่อภูมิปัญญาจึงอาจเริ่มจากการเข้าใจระบบเหล่านี้ให้ชัด ก่อนคิดว่าจะเปลี่ยนผืนผ้าให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์อะไรต่อไป

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI