ปี 2564 มิวสิกวิดีโอเพลง LALISA ซิงเกิลเดี่ยวเพลงแรกของลิซ่า BLACKPINK เผยแพร่สู่สายตาผู้ชมทั่วโลก หนึ่งในภาพที่ได้รับความสนใจคือชุดสีเหลืองทองซึ่งตัดเย็บจากผ้าไหมยกดอกลำพูน งานทอที่มีรากเชื่อมโยงกับทั้งชุมชนยอง คุ้มเจ้าล้านนา และราชสำนักสยาม

เมื่อความรู้จากราชสำนักพบงานทอลำพูน
ลำพูนเป็นหนึ่งในจังหวัดเก่าแก่ของภาคเหนือ เดิมเป็นที่ตั้งของนครหริภุญชัย ผู้คนในพื้นที่มีภูมิปัญญาการทอผ้าสืบต่อกันมายาวนาน โดยเฉพาะชาวยอง ซึ่งในอดีตกลุ่มชนชั้นสูงนิยมใช้เส้นไหม ขณะที่ชาวบ้านทั่วไปนิยมใช้ฝ้าย
จุดเปลี่ยนสำคัญมาจากพระราชชายาเจ้าดารารัศมี พระชายาในรัชกาลที่ 5 พระองค์ทรงนำความรู้การทอผ้าจากราชสำนักส่วนกลางมาประยุกต์กับลวดลายแบบล้านนา และทรงฝึกช่างทอที่เชียงใหม่ให้ทอผ้ายกลายพิเศษ แทรกดิ้นเงินดิ้นทองลงไปในผืนผ้า
ด้วยทรงเป็นพระญาติกับเจ้าเมืองลำพูน พระองค์จึงทรงถ่ายทอดความรู้นี้แก่เจ้าหญิงส่วนบุญและเจ้าหญิงลำเจียก ทั้งสองพระองค์นำไปสอนชาวบ้านในลำพูนต่ออีกทอดหนึ่ง จากฝีมือในคุ้มเจ้า ผ้ายกจึงค่อยๆ กลายเป็นงานของชุมชน
ยกดอก คือการทำให้ลายลอยขึ้นจากผืนผ้า
ความพิเศษของผ้าชนิดนี้อยู่ที่เทคนิค "ยกดอก" ช่างทอจะเลือกยกเส้นไหมบางเส้นและข่มบางเส้น ลวดลายจึงนูนสูงขึ้นกว่าพื้นผ้า เวลาเอามือลูบจะสัมผัสได้ถึงความนูนนั้น

งานนี้ใช้กี่พื้นเมืองหรือกี่ประยุกต์ร่วมกับตะกอหลายชุด เพื่อควบคุมการยกและข่มเส้นไหมให้เกิดลายซับซ้อน บางผืนเพิ่มเส้นพุ่งพิเศษเป็นดิ้นเงินหรือดิ้นทอง ขณะที่บางผืนใช้เส้นไหมสี ลวดลายจึงนูนขึ้นจากพื้นผ้าและเกิดประกายแตกต่างกันตามวัสดุที่เลือกใช้
ลายที่เป็นหัวใจคือลายดอกพิกุล ซึ่งแตกแขนงออกไปอีกหลายแบบ เช่น พิกุลเครือ พิกุลมีขอบ และพิกุลก้านแย่ง นอกจากนี้ยังมีลายกลีบลำดวน ลายใบเทศ และลายเม็ดมะยม ลายโบราณเหล่านี้ไม่หายไปไหน เพราะเจ้าพงศ์แก้ว ณ ลำพูน เคยเริ่มเก็บลายผ้าเก่าด้วยการบันทึกลงบนกระดาษกราฟ กลายเป็นต้นแบบให้ช่างรุ่นหลังได้ทอต่อ
ออกจากวัง สู่ตรา GI และเวทีโลก
ตั้งแต่ พ.ศ. 2475 ผ้าไหมยกดอกลำพูนไม่ได้เป็นที่ต้องการเฉพาะในราชสำนักอีกต่อไป ข้าราชการและผู้มีฐานะก็เริ่มเรียกหา
ผ้าไหมยกดอกลำพูนมีผลขึ้นทะเบียนเป็นสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือ GI (Geographical Indication) ตั้งแต่วันที่ 27 กันยายน 2550 การขึ้นทะเบียนนี้รับรองว่าชื่อสินค้า คุณลักษณะ กระบวนการผลิต และแหล่งผลิตมีความเชื่อมโยงกับพื้นที่จังหวัดลำพูน โดยผู้ที่จะใช้ตรา GI ต้องผ่านระบบควบคุมตามเงื่อนไขที่กำหนด
แล้วชุดของลิซ่าก็พาผ้าผืนนี้ไปไกลกว่าที่เคย ผู้ออกแบบคือพลพัฒน์ อัศวะประภา แห่งแบรนด์ ASAVA เขาเลือกผ้าไหมยกดอกลำพูนลายพานจักรพรรดิยกทอง มาทำเป็นเสื้อไหล่เดียวแต่งเคปยาว คู่กับกระโปรงสั้นจับเดรปสีเหลืองทอง
ใส่ยกดอกอย่างไรให้ร่วมสมัย
บทเรียนจากชุดนี้ชัดเจน ผ้ายกดอกไม่จำเป็นต้องอยู่ในรูปผ้านุ่งแบบเดิมเท่านั้น ความนูนและประกายของเนื้อผ้าเหมาะกับชุดที่มีโครงสร้างชัด เช่น เดรสออกงาน แจ็กเก็ตตัวสั้น หรือกระโปรงทรงสอบ ใช้ผ้าเป็นจุดเด่นเพียงชิ้นเดียว แล้วให้ส่วนอื่นเรียบ ลายดอกพิกุลก็จะเปล่งประกายโดยไม่ต้องแข่งกับอะไร

การเลือกซื้อผ้าจากผู้ผลิตที่ได้รับอนุญาตให้ใช้ตรา GI ไม่เพียงช่วยให้ผู้ซื้อสามารถตรวจสอบที่มาได้ แต่ยังสนับสนุนระบบการผลิตและองค์ความรู้ที่ผูกอยู่กับพื้นที่ลำพูน และยังช่วยให้กี่ทอในลำพูนยังคงส่งเสียงต่อไป
ลายที่เคยนูนอยู่ในคุ้มเจ้า วันนี้ปรากฏเด่นอยู่ในวัฒนธรรมป๊อปร่วมสมัย