หลายจังหวัดมีผืนผ้าที่เป็นหน้าตาของเมือง แต่สำหรับจังหวัดแพร่ คำตอบคือผ้าฝ้ายสีน้ำเงินเข้มที่เรียกขานกันว่า "หม้อห้อม" (หรือ ม่อฮ่อม) สิ่งทอที่สืบทอดภูมิปัญญามานานกว่าร้อยปี และได้รับการขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) ในชื่อ "ผ้าหม้อห้อมแพร่" เมื่อปี 2563 ทว่าเบื้องหลังภาพจำของการเป็นเพียงของฝากประจำจังหวัด หม้อห้อมคือตัวแทนของกระบวนการผลิตสิ่งทอยั่งยืน ที่ต้องอาศัยเคมีตามธรรมชาติและการดูแลอย่างประณีตในทุกขั้นตอน

ต้นห้อม พืชให้สีของเมืองแพร่
ต้นทางของสีน้ำเงินอันเป็นเอกลักษณ์มาจาก "ต้นห้อม" (ชื่อวิทยาศาสตร์ Strobilanthes cusia) ไม้พุ่มในวงศ์ Acanthaceae ที่เติบโตได้ดีในสภาพดินอุ้มน้ำของเมืองแพร่ ตามมาตรฐาน GI ผ้าหม้อห้อมแพร่ต้องย้อมด้วยใบและต้นห้อมที่ปลูกในจังหวัดแพร่เท่านั้น
วิทยาศาสตร์ในโอ่งดิน: จากใบห้อมสดสู่น้ำย้อม
กระบวนการทำสีย้อมคือการผสมผสานความรู้ทางพฤกษศาสตร์และเคมีพื้นบ้าน ขั้นแรกคือการทำ "ห้อมเปียก" หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า "เปอะ" โดยนำกิ่งและใบสดมาแช่น้ำในโอ่งราว 72 ชั่วโมง แยกกาก เติมปูนขาว แล้วกระแทกน้ำให้ออกซิเจนเข้าไปทำปฏิกิริยาจนเกิดตะกอนสีน้ำเงินเข้ม

จากนั้นจึงเข้าสู่กระบวนการ "ก่อหม้อห้อม" นำห้อมเปียกผสมน้ำด่าง เติมน้ำซาวข้าวและน้ำมะขามเปียกเพื่อเป็นอาหารเลี้ยงจุลินทรีย์ ช่างต้องหมั่น "โจกน้ำ" หรือตักน้ำย้อมเทกลับไปมาทุกเช้าเย็นนาน 7–14 วัน น้ำย้อมที่พร้อมใช้งานจะมีสีเหลืองอมเขียว มีฟองสีน้ำเงินมันวาว และส่งกลิ่นหอมอ่อนๆ ก่อนนำผ้าขาวลงไปจุ่มซ้ำหลายรอบจนได้เฉดสีครามที่ต้องการ ลวดลายเกิดได้ทั้งจากการมัดย้อม เขียนลาย และพิมพ์ลาย
จากชุดช่างไม้ป่า สู่สัญลักษณ์แห่งล้านนา
ในภาษาถิ่นล้านนา "ม่อฮ่อม" เดิมหมายถึงสีครามอมดำของเสื้อ ไม่ใช่ตัวเสื้อ ความรู้เรื่องหม้อห้อมมากับชาวไทพวนที่ย้ายมาอยู่แพร่ตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรีถึงต้นรัตนโกสินทร์ ชาวบ้านปลูกฝ้าย ปั่นด้าย ทอ และเย็บเสื้อใส่เอง เป็นเสื้อคอกลม ผ่าหน้า ติดกระดุม มีกระเป๋าสองข้าง
บ้านทุ่งโฮ้งเป็นชุมชนชาวไทพวนที่ตั้งถิ่นฐานในแพร่มาตั้งแต่ช่วงต้นรัตนโกสินทร์ ภูมิปัญญาการทำหม้อห้อมถูกสืบทอดภายในชุมชนหลายชั่วอายุคน จนเสื้อผ้าสีน้ำเงินเข้มกลายเป็นหนึ่งในภาพจำสำคัญของจังหวัดแพร่ และถูกสวมใส่ทั้งในชีวิตประจำวัน งานประเพณี และพัฒนาเป็นสินค้าหัตถกรรมในเวลาต่อมา
ทุกวันนี้แหล่งผลิตที่ใหญ่ที่สุดอยู่ที่บ้านทุ่งโฮ้ง อำเภอเมืองแพร่ ห่างตัวเมืองราว 4 กิโลเมตร มีทั้งเสื้อผ้า ผ้าปูโต๊ะ และของที่ระลึก จนเกิดคำพูดติดปากว่า "ใครมาเมืองแพร่ ต้องซื้อผ้าหม้อห้อมแพร่"
นวัตกรรมและการเปลี่ยนสู่ตู้เสื้อผ้าคนรุ่นใหม่
ความท้าทายดั้งเดิมของสีธรรมชาติคือความไม่สม่ำเสมอของเฉดสี ซึ่งเป็นข้อจำกัดในการผลิตเชิงอุตสาหกรรม ปัจจุบัน หน่วยงานอย่างสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ได้นำงานวิจัยเข้ามาช่วยศึกษาและคัดแยกจุลินทรีย์ที่ช่วยหมักห้อม เพื่อควบคุมคุณภาพและทำให้เฉดสีมีความคงทนสม่ำเสมอขึ้น

นักออกแบบและผู้ประกอบการรุ่นใหม่ในแพร่เริ่มนำหม้อห้อมมาพัฒนาเป็นเสื้อผ้าทรงร่วมสมัย เครื่องประดับ และสินค้าไลฟ์สไตล์ ทำให้หม้อห้อมไม่จำเป็นต้องอยู่เฉพาะในรูปแบบเสื้อพื้นเมืองแบบเดิม
เสน่ห์ของหม้อห้อมแบบดั้งเดิมจึงไม่ได้อยู่ที่สีน้ำเงินเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่องค์ความรู้ตั้งแต่การปลูกห้อม การก่อหม้อ การย้อม ไปจนถึงฝีมือของคนในชุมชน และวันนี้ภูมิปัญญาเหล่านี้กำลังถูกต่อยอดด้วยทั้งวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และการออกแบบ เพื่อให้หม้อห้อมยังคงมีพื้นที่ในชีวิตร่วมสมัย
ที่มา
- กรมทรัพย์สินทางปัญญา, ทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ สช 63100137 ผ้าหม้อห้อมแพร่
- สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดแพร่, ผลิตภัณฑ์ผ้าหม้อห้อม ผ้ามัดย้อม ของดีตำบลทุ่งโฮ้ง
- สวทช. (AGRITEC), ชีวนวัตกรรมผสานภูมิปัญญา สร้างคุณค่า "หม้อห้อมโบราณ"
- National Geographic ฉบับภาษาไทย, อนุรักษ์ "ผ้าหม้อห้อม 100 ปีเมืองแพร่" จากคนรุ่นเก่าสู่รุ่นใหม่