หากลอกผิวรักสีดำออกจากเครื่องเขินล้านนา สิ่งที่พบข้างในคือเส้นตอกไม้ไผ่ขดต่อกันจนเกิดรูปทรง งานส่วนนี้เคยเป็นเพียงโครงรับผิวรัก จึงแทบไม่มีใครเห็นจังหวะของเส้นไม้ แต่เมื่อนักออกแบบเลือกไม่ปิดทับโครงนั้น ไม้ไผ่ขดก็กลายเป็นพื้นผิวของกระเป๋าร่วมสมัย
ไม้ไผ่ วัสดุที่ล้านนาเข้าใจดี
ภาคเหนือมีวัตถุดิบจักสานหลายอย่าง ทั้งกก แหย่ง และใบลาน แต่ไม้ไผ่เป็นสิ่งที่นิยม ของใช้ในบ้านแทบทุกชิ้นเคยสานจากตอกไผ่ ก่องข้าวมีฐาน ตัวก่อง และฝาครอบ มักมีหูไว้หิ้วหรือแขวนและใช้เก็บข้าวเหนียว ส่วนแอบข้าวย่อขนาดให้พกใส่ย่ามได้ ขณะที่บุงหรือเปี้ยดใช้เก็บเมล็ดพืช รูปทรงป้อมกลม ทนทาน และไม่หนัก เหมาะกับการใช้งานบนพื้นที่เนินเขา

นอกจากงานสานแบบนี้ ช่างล้านนายังมีวิธี “ไม้ไผ่ขด” ซึ่งนำตอกมาขดและยึดต่อกันทีละชั้นจนเกิดปริมาตร
วิธีนี้ต่างจากการสานตอกไขว้ โครงไม้ไผ่ขดสร้างผนังโค้งได้ต่อเนื่อง จึงเหมาะเป็นโครงของขัน พาน และภาชนะเครื่องเขิน เมื่อเคลือบรักเสร็จ ผู้ใช้จะเห็นเพียงผิวด้านนอก ส่วนฝีมือการขดถูกซ่อนอยู่ข้างใน
ที่ชุมชนหลายแห่งในเชียงใหม่ยังสานไผ่กันอยู่ อย่างกลุ่มจักสานผู้สูงอายุศรีเกตุ อำเภอสารภี ใช้ไผ่บงที่หาได้ในท้องถิ่น และสอนงานให้คนที่สนใจ สมาชิกบางคนยังไปเป็นวิทยากรให้โรงเรียนและมหาวิทยาลัย เป้าหมายของกลุ่มคือทำของที่ทันสมัย ราคาไม่แพง และทำให้คนรุ่นใหม่เห็นคุณค่าของงานนี้
เมื่อตอกไผ่กลายเป็นกระเป๋าแฟชั่น
ตัวอย่างที่เห็นชัดคือแบรนด์ THOC ของ COTH studio สตูดิโอในเชียงใหม่ ชื่อแบรนด์มาจากคำว่า "ตอก" ซึ่งหมายถึงเส้นไม้ไผ่ที่ช่างผ่าและเหลาจนบางเรียบ เป็นวัตถุดิบตั้งต้นของงานจักสานแทบทุกชิ้น

คอลเลกชันแรกชื่อ BARE ใช้เทคนิค "ไม้ไผ่ขด" จากชุมชนศรีปันครัว จังหวัดเชียงใหม่ ครอบครัวช่างรุ่นบุกเบิกของชุมชนส่งต่องานนี้กันมาหลายรุ่น
ลายสีดำบนกระเป๋าไม่ได้มาจากสีสังเคราะห์ นักออกแบบนำเศษผงจากการขัดผิวไม้ไผ่มาทำเป็นสีถ่าน แล้วอุดลงในร่องไผ่ สีดำจึงตัดกับสีไผ่ธรรมชาติได้พอดี ส่วนหนังใช้แค่พอดี และวางแพตเทิร์นให้เหลือเศษน้อยที่สุด
ผลลัพธ์คือกระเป๋าที่ผสมงานมือกับวัสดุต่างชนิด ไผ่ทำหน้าที่เป็นโครงและพื้นผิว หนังช่วยในจุดที่ต้องจับหรือเปิดปิด ส่วนสีถ่านเพิ่มจังหวะของลาย วัสดุแต่ละชนิดจึงไม่ต้องแบกทุกหน้าที่ไว้เพียงลำพัง

งานร่วมสมัยเริ่มจากการมองของเดิมให้ลึกขึ้น
กรณีไม้ไผ่ขดแสดงว่า การต่อยอดภูมิปัญญาไม่จำเป็นต้องเพิ่มลวดลายไทยหรือทำของที่ระลึก บางครั้งนวัตกรรมเกิดจากการมองเข้าไปในโครงสร้าง แล้วค้นหาส่วนที่มีคุณค่าแต่ไม่เคยถูกมองเห็นนักออกแบบจึงควรให้ช่างเป็นผู้ร่วมพัฒนา เพราะช่างรู้ว่าเส้นตอกโค้งได้เพียงใด จุดใดแตกง่าย และรูปทรงใดขัดกับธรรมชาติของวัสดุ
ในวันนี้เส้นตอกบาง ๆ ในมือช่างล้านนา กำลังพาภูมิปัญญาเดินไกลกว่าที่เคย
ที่มา
- กรมศิลปากร, องค์ความรู้เรื่อง "จักสานย่านลิเภา"
- มูลนิธิโครงการสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ, เครื่องจักสานภาคเหนือ
- วารสารข่วงผญา มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่, กระบวนการสืบทอดภูมิปัญญาหัตถกรรมจักสานจากไม้ไผ่ชุมชน กลุ่มจักสานผู้สูงอายุศรีเกตุ บ้านศรีคำชมภู อำเภอสารภี จังหวัดเชียงใหม่
- room (บ้านและสวน), COTH studio กับผลงานหัตถกรรมกระเป๋าจากตอกไม้ไผ่