ภาพจำของเครื่องเขินเชียงใหม่มักมาในรูปขัน พาน หีบ หรือภาชนะไม้ไผ่สีดำแต้มแดงและทอง แต่คุณค่าของงานนี้ไม่ได้อยู่ที่รูปทรงภาชนะเพียงอย่างเดียว หากอยู่ใน “เทคนิคการสร้างผิว” ตั้งแต่การขึ้นโครง ทารัก ขัดผิว ไปจนถึงสร้างลวดลาย เมื่อแยกองค์ความรู้เหล่านี้ออกจากรูปทรงเดิม เครื่องเขินจึงสามารถเดินทางไปสู่งานขนาดเล็กอย่างต่างหู แหวน กำไล หรือสร้อยคอได้ โดยยังรักษาเสน่ห์ของผิวรักเอาไว้

จากชาวไทเขิน สู่งานหัตถกรรมคู่เมืองเชียงใหม่
คำว่า “เครื่องเขิน” เชื่อมโยงกับชาวไทเขินจากเมืองเชียงตุง ซึ่งเข้ามาตั้งถิ่นฐานบริเวณบ้านนันทารามในช่วงฟื้นฟูเมืองเชียงใหม่สมัยพระเจ้ากาวิละ พร้อมนำภูมิปัญญาการทำภาชนะไม้ไผ่เคลือบรักติดตัวมาด้วย จนพื้นที่นันทารามและหายยากลายเป็นแหล่งสำคัญของงานเครื่องเขินเชียงใหม่
เครื่องเขินแบบนันทารามมีโครงสร้างจากไม้ไผ่สาน ขึ้นรูปแล้วทารักสมุกและขัดจนได้ผิวบาง เรียบ และค่อนข้างเบา ก่อนตกแต่งด้วยเทคนิคเฉพาะที่เรียกว่า “ฮายลาย ฮายดอก” ใช้เหล็กปลายแหลมขูดลายลงบนพื้นผิวรัก แล้วเติมสีลงในร่องที่ขูดไว้ ลวดลายมีทั้งกลุ่มดอกไม้ เครือเถา และลายขอบที่ใช้จัดองค์ประกอบบนภาชนะ
สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่เพียงสีดำ แดง หรือทองที่มองเห็นจากภายนอก แต่คือกระบวนการที่ต้องทำซ้ำหลายขั้นและใช้เวลาหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือนกว่าจะได้ชิ้นงานหนึ่งชิ้น
เมื่อ “ผิวรัก” ไม่จำเป็นต้องอยู่บนขันหรือพาน
ในงานออกแบบร่วมสมัย ความน่าสนใจของเครื่องเขินอยู่ตรงที่เทคนิคสามารถถูกแยกออกจากรูปทรงดั้งเดิมได้ งานวิจัยด้านการพัฒนาหัตถกรรมเครื่องเขินพบว่า ทั้งวัสดุ โครงสร้าง เทคนิคเคลือบผิว และวิธีสร้างลวดลายสามารถนำไปทดลองกับผลิตภัณฑ์รูปแบบใหม่ได้ โดย “เครื่องประดับ” เป็นหนึ่งในกลุ่มสินค้าที่นำองค์ความรู้นี้ไปต่อยอดได้

ตัวอย่างที่เห็นภาพชัดคือผลงานของ มานพ วงศ์น้อย ครูศิลป์ของแผ่นดิน ช่างเครื่องรักร่วมสมัยชาวเชียงใหม่ ผู้เริ่มเรียนงานรักตั้งแต่อายุ 14 ปี เขาเรียนทั้งการประดับเปลือกไข่และรักสีจากครูไทยและครูชาวญี่ปุ่น ก่อนศึกษาวิธีทำเครื่องรักแบบยุโรปเพิ่มเติม แล้วนำเทคนิคหลายสายมาผสมกันจนเกิดงานที่ถูกเรียกว่า “โมเดิร์นรัก”
ผลงานของครูมานพไม่ได้จำกัดอยู่ที่ภาชนะ แต่ขยายไปถึง สร้อยคอ แหวน กำไล และต่างหู รวมถึงเฟอร์นิเจอร์และงานศิลปะขนาดใหญ่ พื้นผิวรักยังสามารถทำงานร่วมกับเปลือกไข่ มุก โลหะ ทองเหลือง ทองแดง หรือวัสดุอื่นได้ ทำให้งานรักไม่จำเป็นต้องผูกติดกับโครงไม้ไผ่แบบเดิมเพียงอย่างเดียว
ย่อขนาด แต่ไม่ได้ลดขั้นตอน
การเปลี่ยนจากขันใบใหญ่เป็นต่างหูชิ้นเล็ก ไม่ได้หมายความว่างานจะง่ายขึ้น เพราะเสน่ห์ของงานรักอยู่ที่คุณภาพของผิวและรายละเอียด ช่างยังต้องควบคุมการลงรัก การแห้ง การขัด และการตกแต่งอย่างแม่นยำ ยิ่งพื้นที่เล็ก การจัดองค์ประกอบของลายและวัสดุก็ยิ่งต้องกระชับ

ขณะเดียวกัน วัตถุดิบอย่างยางรักแท้ก็มีข้อจำกัด ยางรักจากต้นรักใหญ่จัดเป็นของป่าหวงห้าม การเก็บจากพื้นที่ป่าต้องได้รับอนุญาต ทำให้วัตถุดิบมีข้อจำกัดทั้งด้านการจัดหาและต้นทุนจากมรดกท้องถิ่น สู่ภาษาของงานออกแบบใหม่
สิ่งที่นักออกแบบรุ่นใหม่เรียนรู้จากเครื่องเขินเชียงใหม่จึงไม่จำเป็นต้องเป็นการย่อขันโตกให้กลายเป็นต่างหู แต่คือการมองให้ลึกลงไปว่า “อะไรคือหัวใจของงาน” อาจเป็นผิวรักดำเงา จังหวะของลายขูด การตัดกันของสีแดงกับดำ หรือการประกอบวัสดุอย่างเปลือกไข่และมุกเข้ากับพื้นผิว
เมื่อองค์ความรู้เหล่านี้ถูกนำไปตีความใหม่ เครื่องเขินก็ไม่จำเป็นต้องอยู่บนโต๊ะหรือในตู้โชว์เท่านั้น แต่สามารถกลายเป็นสิ่งที่สวมติดตัวและเดินทางไปกับผู้ใช้ได้
จากภาชนะไม้ไผ่ของชาวไทเขินเมื่อกว่าสองร้อยปีก่อน สู่ต่างหูชิ้นเล็กในวันนี้ สิ่งที่ยังอยู่ไม่ใช่รูปทรงเดิม แต่คือความรู้เรื่อง “รัก” ที่ยังถูกนำมาออกแบบต่อได้อีกหลายรูปแบบ
ที่มา
- วารสารวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, ฮายลาย ฮายดอก เทคนิคงานเครื่องเขินบ้านนันทาราม จังหวัดเชียงใหม่
- กรมศิลปากร, เครื่องเขิน
- sacit Archive, มานพ วงศ์น้อย ครูศิลป์ของแผ่นดิน
- มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ, การพัฒนางานออกแบบหัตถกรรมจากกรรมวิธีการทำเครื่องเขิน
- The Cloud, มานพ วงศ์น้อย ผู้ฉีกภาพช่างรักพื้นบ้าน ทำเครื่องรักด้วยศาสตร์ลูกผสมญี่ปุ่น-ฝรั่งเศส