กุบและกุ๊บไต หมวกไม้ไผ่จากวิถีเกษตรสู่ไอเดียออกแบบร่วมสมัย

ในวิถีเกษตรแบบดั้งเดิมของคนเมืองเหนือ หมวกสานปีกกว้างเป็นของใช้ที่คุ้นตาของคนทำไร่ทำนา คนเหนือเรียกหมวกประเภทนี้ว่า “กุบ” หรือ “กุ๊บ” ขณะที่ชาวไทใหญ่ในแม่ฮ่องสอนมีหมวกที่เรียกว่า “กุ๊บไต” สานจากไม้ไผ่ มีปีกกว้างและยอดแหลม ใช้สำหรับกันแดดกันฝนเมื่อออกนอกบ้านหรือทำงานกลางแจ้ง

สำหรับภาคเหนือ กุบและกุ๊บไตมีความสำคัญมากกว่าการเป็นเพียงหมวกกันแดด เพราะสะท้อนวิถีชีวิตที่ผูกกับเกษตรกรรม ภูมิประเทศ และทรัพยากรท้องถิ่นอย่างไม้ไผ่ อัตลักษณ์ของงานอยู่ที่การใช้วัสดุธรรมชาติ เทคนิคจักสาน และรูปทรงที่เกิดจากการใช้งานจริงของแต่ละชุมชน โดยเฉพาะในพื้นที่ล้านนาและชุมชนไทใหญ่ของแม่ฮ่องสอน จึงเป็นทั้งของใช้ในชีวิตประจำวัน งานหัตถกรรม และสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่บอกความสัมพันธ์ระหว่างคนกับพื้นที่ได้อย่างชัดเจน

จากไม้ไผ่หนึ่งลำ สู่โครงสร้างที่เบาและแข็งแรง

ในภาษาล้านนา กุบคือหมวกที่มีปีก ทำจากไม้ไผ่สานประกบกันสองชิ้น แล้วกรุใบไม้ไว้ตรงกลาง ถ้ากรุด้วยใบลานจะเรียกว่า "กุบใบลาน"

กุ๊บไตเริ่มจากการคัดไม้ไผ่ นำมาผ่าและเหลาเป็นตอกเส้นเล็ก ก่อนสานขึ้นรูปเป็นหมวกปีกกว้าง กระบวนการต้องควบคุมทั้งความหนาของเส้นตอก ความแน่นของลาย และความสมมาตรของรูปทรง เพื่อให้หมวกมีน้ำหนักไม่มาก แต่ยังคงรูปและใช้งานกลางแจ้งได้

ความลับของ "หย่อง" โครงสร้างระบายอากาศ

จุดเด่นสำคัญของกุบอยู่ที่โครงสวมศีรษะด้านในที่คนเหนือเรียกว่า "หย่อง" (ภาคกลางเรียกว่า รังงอบ) โครงนี้สานด้วยตอกไม้ไผ่เป็นทรงกระบอกโปร่ง ผูกยึดติดกับตัวหมวกปีกกว้าง เมื่อสวมใส่ ศีรษะจะไม่สัมผัสกับผิวหมวกโดยตรง ช่องว่างทางอากาศ นี้เองที่ทำหน้าที่เป็นช่องระบายความร้อน ไอร้อนจากศีรษะสามารถลอยตัวออกไปได้ ขณะที่ลมภายนอกก็พัดผ่านเข้ามาโกรกได้สะดวก จึงสร้างความรู้สึกโปร่งสบายและเกิด "ลมเย็น" แม้ต้องทำงานกลางแดดจัดความฉลาดอยู่ที่ปีกกว้างกับ "หย่อง"

เมื่อนักออกแบบหยิบไปคิดต่อ

หลักคิดเรื่องรูปทรงปีกโค้งและการสร้างช่องระบายอากาศของกุบและกุ๊บไต ได้กลายเป็นวัตถุดิบทางความคิดชิ้นสำคัญที่ถูกนำมาตีความใหม่เป็นผลิตภัณฑ์และงานดีไซน์หลากหลายรูปแบบ

  • ขยายเป็นสถาปัตยกรรมและศาลาบังแดด (Bamboo Pavilion & Architecture): โครงสร้างปีกกว้างที่ยอมให้ลมพัดผ่าน ถูกนำไปสเกลขยายเป็นหลังคาอาคารและศาลาพักผ่อน ตัวอย่างที่ชัดเจนระดับโลกคืออาคาร Thailand Pavilion ในงาน Expo Milano 2015 ที่นำโครงสร้างทรงงอบและกุบมาเป็นรูปทรงสถาปัตยกรรมหลัก เพื่อสื่อถึงวิถีเกษตรกรรมและภูมิปัญญาการกรองแสงแดดอย่างเป็นธรรมชาติ
  • โคมไฟ : ดีไซเนอร์หยิบเอารูปทรงปีกกว้างของกุบและโครง "หย่อง" ทรงกระบอกโปร่งมาตัดทอนเป็นโคมไฟไม้ไผ่สาน เมื่อซ่อนดวงไฟไว้ข้างใน แสงสว่างจะลอดผ่านลายตอก เกิดเป็นมิติเงาที่นุ่มนวลและอบอุ่นบนผนัง นิยมใช้ตกแต่งในคาเฟ่ ร้านอาหาร และโรงแรม

กุบและกุ๊บไตจึงไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือของชาวนาในอดีตอีกต่อไป แต่คือโจทย์งานดีไซน์ที่พิสูจน์ว่า ภูมิปัญญาท้องถิ่นเมื่อนำมาผสมผสานกับความคิดสร้างสรรค์ สามารถส่งต่อคุณค่าสู่วิถีชีวิตเมืองได้อย่างกลมกลืน

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI