ป้าแสงดาแห่งบ้านไร่ไผ่งาม จากฝ้ายในไร่สู่สีธรรมชาติบนผืนผ้า

ก่อนผ้าหนึ่งผืนจะขึ้นกี่ทอ สำหรับแสงดา บันสิทธิ์ งานผ้าเริ่มต้นตั้งแต่สิ่งที่ปลูกอยู่รอบบ้าน ทั้งต้นฝ้าย เปลือกไม้ ผลไม้ และพืชที่ให้สี ภูมิปัญญาของ “ป้าแสงดาแห่งบ้านไร่ไผ่งาม” จังหวัดเชียงใหม่ จึงไม่ได้อยู่ที่การทอผ้าเพียงอย่างเดียว แต่คือการมองธรรมชาติรอบตัวเป็นทั้งวัตถุดิบ ห้องทดลอง และแหล่งสีสำหรับสร้างงานหัตถกรรม

แสงดา บันสิทธิ์ หรือ “ป้าแสงดาแห่งบ้านไร่ไผ่งาม” ศิลปินแห่งชาติผู้ล่วงลับ สาขาทัศนศิลป์ (การทอผ้า) พ.ศ. 2529 ผลงานของเธอถูกศึกษาว่าเป็นตัวอย่างสำคัญของงานศิลปหัตถกรรมที่เชื่อมโยงการสร้างสรรค์เข้ากับวิถีชุมชน เศรษฐกิจท้องถิ่น และการดูแลทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน

ผ้าหนึ่งผืน เริ่มต้นตั้งแต่ต้นฝ้าย

กระบวนการทำงานของป้าแสงดาครอบคลุมตั้งแต่การปลูกฝ้าย เตรียมเส้นใย ปั่นเป็นด้าย ย้อมสี และทอเป็นผืน ไม่ได้แยกงานแต่ละขั้นออกจากกันเหมือนสายการผลิตในโรงงาน

หนึ่งในสิ่งที่ป้าแสงดาให้ความสำคัญคือ “ฝ้ายตุ่น” ฝ้ายพื้นเมืองที่มีปุยสีน้ำตาลอ่อนตามธรรมชาติ โดยชักชวนชาวบ้านบริเวณบ้านไร่ไผ่งามให้ช่วยกันปลูก เพื่อรักษาพันธุ์ฝ้ายชนิดนี้ไว้ การเลือกใช้สีของเส้นใยที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติยังช่วยให้เกิดมิติบนผืนผ้าโดยไม่จำเป็นต้องพึ่งการย้อมทุกส่วน

ตรงนี้ทำให้เห็นว่าการออกแบบของป้าแสงดาไม่ได้เริ่มเมื่อเลือกสีหรือวางลายบนกี่ แต่เริ่มตั้งแต่การเลือกว่าจะปลูกวัตถุดิบอะไร

สวนรอบบ้านคือคลังสีธรรมชาติ

บริเวณบ้านไร่ไผ่งามมีพืชที่ปลูกไว้สำหรับนำมาใช้กับงานย้อมสีหลายชนิด เช่น เพกา ขนุน คำแสดหรือคำเงาะ ยอป่า คราม และมะเกลือ แต่ละชนิดให้โทนสีและผลลัพธ์แตกต่างกันตามส่วนของพืช วิธีเตรียม และกระบวนการย้อม

ก่อนสีสังเคราะห์จะแพร่หลาย งานผ้าพื้นเมืองอาศัยความรู้ลักษณะนี้อย่างมาก ช่างต้องรู้ว่าพืชชนิดใดให้สี ส่วนไหนควรนำมาใช้ ต้องเตรียมอย่างไร และจะทำให้สีอยู่บนเส้นฝ้ายได้อย่างไร

ป้าแสงดาไม่ได้หยุดอยู่กับชุดสีดั้งเดิม แต่ทดลองพืชรอบตัวเพื่อค้นหาเฉดสีใหม่ ๆ สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่เพียงสูตรว่า “ต้นอะไรให้สีอะไร” แต่คือวิธีคิดแบบนักทดลองที่มองวัตถุดิบท้องถิ่นแล้วตั้งคำถามว่า สามารถสร้างสีหรือพื้นผิวแบบใดบนผืนผ้าได้อีก

จากสีธรรมชาติ สู่ภาษาของผ้าทอ

เมื่อเส้นฝ้ายผ่านการเตรียมและย้อมแล้ว ขั้นต่อไปคือการนำสีเหล่านั้นมาทำงานร่วมกันบนกี่ทอ ความแตกต่างของสีเส้นใย สีจากพืช และจังหวะของการทอ ทำให้ผ้าแต่ละผืนไม่ได้เกิดจาก “ลาย” เพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการวางแผนตั้งแต่วัตถุดิบต้นทาง

นี่คือส่วนที่ทำให้งานของป้าแสงดาน่าสนใจสำหรับนักออกแบบในปัจจุบัน เพราะเป็นตัวอย่างของการออกแบบที่คิดทั้งระบบ ตั้งแต่วัตถุดิบ กระบวนการผลิต ไปจนถึงชิ้นงานปลายทาง โดยงานวิชาการที่ศึกษาผลงานของเธอยังชี้ให้เห็นผลที่เกิดขึ้นต่อชุมชน ทั้งด้านอาชีพ เศรษฐกิจ คุณภาพชีวิต และการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม

ภูมิปัญญาที่ไม่ได้หยุดอยู่กับคนคนเดียว

คุณค่าของบ้านไร่ไผ่งามจึงไม่ใช่เพียงการเก็บผ้าฝ้ายเก่าไว้ให้คนรุ่นหลังดู ปัจจุบันสถานที่แห่งนี้ยังเป็นแหล่งรวบรวมผ้าฝ้ายย้อมสีธรรมชาติ และมีการสืบต่อกิจกรรมการทอผ้าอยู่

สิ่งที่นักออกแบบรุ่นใหม่เรียนรู้จากป้าแสงดาได้ อาจไม่ใช่การทำผ้าให้เหมือนเดิมทุกผืน แต่คือวิธีมองพื้นที่รอบตัวว่าเป็นแหล่งวัตถุดิบ ตั้งคำถามกับสิ่งที่มีอยู่ ทดลองอย่างต่อเนื่อง และออกแบบโดยคิดถึงคนทำงานกับชุมชนไปพร้อมกับตัวผลิตภัณฑ์

จากต้นฝ้ายหนึ่งต้นและพืชไม่กี่ชนิดรอบบ้าน ป้าแสงดาแสดงให้เห็นว่า งานออกแบบที่มีรากอยู่ในท้องถิ่น ไม่จำเป็นต้องหยุดอยู่ในอดีต หากสามารถเติบโตต่อได้จากความเข้าใจธรรมชาติและการรู้จักใช้สิ่งที่มีอยู่ให้เกิดคุณค่าใหม่

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI