ถ้าเดินเข้าไปในด่านเกวียน จังหวัดนครราชสีมา ภาพคุ้นตาคือโอ่ง กระถาง แจกัน และประติมากรรมดินเผาสีน้ำตาลแดง แต่เบื้องหลังการผลิตทุกครั้งย่อมมีชิ้นที่แตกร้าว บิดเบี้ยว หรือไม่ผ่านมาตรฐาน เศษเหล่านี้เคยเป็นปลายทางของกระบวนการผลิต แต่วันนี้นักออกแบบเริ่มมองมันใหม่ในฐานะวัตถุดิบที่นำกลับมาใช้ได้อีกครั้ง
หนึ่งในตัวอย่างคือ E-CO DANKWIAN POTTERY นวัตกรรมวัสดุที่พัฒนาโดย PeckPeck Studio โดยนำเศษเครื่องปั้นดินเผาที่เสียหายจากกระบวนการผลิตกลับมาบด แล้วผสมกับดินด่านเกวียนและทรายจากลำน้ำมูล ก่อนขึ้นรูปใหม่วัสดุต่างๆ
เศษเครื่องปั้นที่แตก ยังกลับมาเป็นวัสดุใหม่ได้
สูตรทดลองของวัสดุนี้ใช้ส่วนผสมสามชนิด ได้แก่ ดินด่านเกวียน ทรายด่านเกวียนจากลำน้ำมูล และ GROG หรือเศษเครื่องปั้นดินเผาที่แตกหัก

คำว่า GROG ในงานเซรามิกหมายถึงดินเผาหรือเซรามิกที่ผ่านการเผาแล้วนำมาบดกลับเป็นเม็ดหรือผง ก่อนผสมเข้าไปในเนื้อดินใหม่ ในกรณีนี้จึงเป็นวิธีพาเศษชิ้นงานกลับเข้าสู่กระบวนการผลิตอีกครั้ง แทนการมองว่าเป็นขยะปลายทาง
วัสดุที่ได้สามารถขึ้นรูปเป็นแผ่นสำหรับผนังหรืองานตกแต่งภายใน และยังสามารถนำกลับไปขึ้นรูปเป็นถ้วย ชาม หรือภาชนะชนิดอื่นได้
ใช้อุณหภูมิต่ำลง เพื่อลดการใช้พลังงาน
อีกจุดที่น่าสนใจคืออุณหภูมิการเผา ตัววัสดุถูกออกแบบให้เผาที่ประมาณ 900 องศาเซลเซียส ซึ่งต่ำกว่ากระบวนการเผาเครื่องปั้นดินเผาบางประเภท จุดประสงค์คือช่วยลดพลังงานที่ใช้ในขั้นตอนเผา

นี่ทำให้โจทย์ของงานด่านเกวียนเปลี่ยนจาก “จะปั้นเป็นรูปอะไรอีก” ไปสู่คำถามใหม่ว่า “ดินชุดเดิมจะกลายเป็นวัสดุอะไรได้อีกบ้าง”
จากวัตถุสามมิติ สู่พื้นผิวของอาคาร
เมื่อดินด่านเกวียนถูกทำเป็นแผ่น วัสดุเดิมที่เราคุ้นในรูปโอ่งหรือแจกันจึงเปลี่ยนบทบาทมาเป็นวัสดุพื้นผิว หรือ surface material ในสถาปัตยกรรมและงานตกแต่งภายใน

ผิวของแผ่นยังสามารถรักษาบุคลิกของดินเผา ทั้งสี ความหยาบ และความไม่สม่ำเสมอที่เกิดจากวัสดุธรรมชาติไว้ได้ จึงมีคุณค่าต่างจากแผ่นวัสดุอุตสาหกรรมที่ผลิตให้เหมือนกันทุกชิ้น
นอกจากนี้ ยังมีการทดลองนำดินด่านเกวียนไปพัฒนาร่วมกับขยะสิ่งทอ แสดงให้เห็นว่าดินท้องถิ่นชนิดนี้กำลังถูกสำรวจในฐานะวัตถุดิบสำหรับวัสดุใหม่ ไม่ได้จำกัดอยู่แค่การทำเครื่องปั้นแบบเดิม
สำหรับนักออกแบบ บทเรียนจากด่านเกวียนจึงไม่ใช่เพียงเรื่องการรีไซเคิลเศษหม้อ แต่คือการมองของเสียจากกระบวนการผลิต ให้กลับมาเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการออกแบบตั้งแต่ต้น
เศษกระถางที่เคยกองอยู่หลังเตา อาจไม่จำเป็นต้องกลับมาเป็นกระถางอีกใบ แต่อาจกลายเป็นผนังของบ้านหลังใหม่แทน