ย่านลิเภา เปลี่ยนเถาเฟิร์นให้เป็นเส้นสานมูลค่าสูง

กระเป๋าย่านลิเภาอาจดูเรียบด้วยสีดำและน้ำตาล แต่เมื่อมองใกล้จะเห็นเส้นขนาดเล็กเรียงแน่นต่อกันจนแทบไม่เห็นช่องว่าง เส้นเหล่านั้นไม่ได้เป็นด้ายหรือหวายสำเร็จรูป แต่ได้จากเปลือกของเฟิร์นชนิดเลื้อยที่ขึ้นตามธรรมชาติในภาคใต้ ก่อนต้องผ่านการปอก แบ่ง ขูด และ “ชักเรียด” จนได้เส้นบางและมีขนาดสม่ำเสมอพอสำหรับนำไปสาน เพราะคุณภาพของผลิตภัณฑ์ขึ้นอยู่กับการเตรียมเส้นให้เล็ก เรียบ และใกล้เคียงกันตลอดทั้งเส้น

เฟิร์นเถาที่คนใต้เรียกว่า "ย่าน"

ย่านลิเภาเป็นพืชกลุ่มเฟิร์นที่มีลำต้นเลื้อยพันต้นไม้อื่น พบในพื้นที่ป่าและบริเวณชื้นของภาคใต้ คำว่า “ย่าน” ในภาษาถิ่นใต้หมายถึงเถาหรือไม้เลื้อย ส่วนคำว่า “ลิเภา” มีข้อสันนิษฐาน ว่ามาจากคำมลายู “ลิบู” ซึ่งหมายถึงจิ้งจก เนื่องจากลักษณะใบมีหยักคล้ายตีนจิ้งจก วัสดุที่นำมาสานไม่ใช่แกนด้านใน แต่เป็นเปลือกชั้นนอกของเถา ซึ่งมีความเหนียวและทนทาน

งานวิจัยด้านการออกแบบยังระบุคุณสมบัติของย่านลิเภาว่า มีน้ำหนักเบา ทนทาน ไม่เป็นรา และมีสีธรรมชาติเฉพาะตัวในกลุ่มดำ น้ำตาลเข้ม และน้ำตาลอ่อน โดยตัววัสดุไม่เหมาะกับการย้อมสีเพิ่มเติม คุณสมบัติเหล่านี้จึงกลายเป็นข้อจำกัดและเอกลักษณ์ของงานในเวลาเดียวกัน

งานจักสานย่านลิเภาสืบทอดในนครศรีธรรมราชมานาน โดยมีข้อสันนิษฐานเรื่องจุดเริ่มต้นแตกต่างกันในแต่ละแหล่ง บางแหล่งย้อนถึงสมัยอยุธยา ขณะที่บางแหล่งวางพัฒนาการสำคัญไว้ช่วงต้นรัตนโกสินทร์

จากเถาหนึ่งเส้น สู่เส้นสานที่ขนาดใกล้กัน

ช่างเลือกย่านลิเภาที่แก่และสมบูรณ์ นำมาปอกเอาเฉพาะเปลือก แล้วแบ่งออกเป็นเส้นย่อย ก่อนเข้าสู่ขั้นตอนสำคัญที่เรียกว่า “ชักเรียด”

ชักเรียดคือการดึงเส้นย่านลิเภาผ่านแผ่นโลหะที่เจาะรูหลายขนาด ไล่จากรูใหญ่ไปหาเล็กทีละขั้น เส้นที่ผ่านกระบวนการนี้จะค่อย ๆ มีขนาดเท่ากันตลอดแนว จากนั้นจึงขูดด้วยมีดเล็กหรือเก็บผิวให้เรียบก่อนนำไปสาน

งานสานยังใช้วัสดุอื่นร่วมด้วยตามโครงสร้าง เช่น หวายสำหรับขึ้นรูป ไม้ไผ่สำหรับทำโครง และเส้นใบลานซึ่งมีสีอ่อนกว่าเพื่อช่วยเน้นลวดลายให้เห็นชัดขึ้น

ดังนั้นความแตกต่างของสีที่เห็นบนงานย่านลิเภาหลายชิ้นไม่ได้เกิดจากการย้อมเส้นทุกสี แต่อาจเกิดจากสีธรรมชาติของวัสดุ การพลิกหน้ากับหลังของเส้น หรือการสานวัสดุชนิดอื่นร่วมเข้าไป

เส้นเดียวกัน แต่ขึ้นรูปได้ 6 วิธี

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ที่ศึกษากลุ่มช่างในนครศรีธรรมราชพบว่า การเตรียมเส้นมีวิธีเดียว แต่การขึ้นรูปมีถึง 6 วิธี ได้แก่ แบบทึบ การขึ้นกรอง การขึ้นโครงเสียบ แบบโปร่ง การสานล้อมต้นแบบ และการสานเป็นแผ่นแล้วนำไปประกอบ

ตัวอย่างเช่น การขึ้นรูปแบบทึบ ใช้หวายขดเป็นโครง แล้วใช้เส้นย่านลิเภาพันยึดสับหว่างขึ้นไปทีละชั้น งานที่ได้มีความแข็งแรงมากและลวดลายละเอียด จึงเป็นหนึ่งในวิธีที่ต้องใช้ทักษะฝีมือสูง

ส่วนการสานเป็นแผ่นต่างออกไป ช่างสร้างพื้นผิวแบนก่อน แล้วจึงนำไปตัด เย็บ หรือประกอบเป็นผลิตภัณฑ์ภายหลัง วิธีนี้ทำให้ย่านลิเภาไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากรูปทรงกระเป๋าหรือภาชนะเสมอไป

เมื่อเส้นสานกลายเป็นแผ่นวัสดุ

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์เสนอว่า การสานเป็นแผ่นควรถูกนำเสนอเป็น "วัสดุตั้งต้น" ให้นักออกแบบในวงการต่างๆ ได้รู้จักมากขึ้น

  • วัสดุ: ใช้จุดเด่นเรื่องความเบา ทนทาน ไม่ขึ้นรา และสีธรรมชาติที่ย้อมไม่ได้ เป็นเรื่องเล่าของชิ้นงานแทนการเติมสี
  • ระบบลาย: การพลิกหน้าหลังของเส้นให้ลายสองโทนโดยไม่ต้องใช้วัสดุอื่น เป็นแนวทางที่เป็นไปได้สำหรับลายกราฟิกเรียบง่าย
  • วิธีประกอบ: แผ่นสานย่านลิเภาอาจใช้เป็นชิ้นส่วนเล็กร่วมกับหนังหรือโลหะ เช่น ฝากล่อง หน้าปัด หรือแผงตกแต่ง เป็นแนวทางที่เป็นไปได้ที่ใช้วัตถุดิบน้อยลง

มูลค่าของย่านลิเภาจึงไม่ได้เกิดจากการที่พืชชนิดหนึ่งหายากเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการเปลี่ยนเถาธรรมดาให้กลายเป็นเส้นขนาดสม่ำเสมอ แล้วค่อย ๆ ประกอบเส้นเหล่านั้นด้วยเวลาและความแม่นยำของมือช่าง

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI