ต้นกระจูดสดมีลำกลมและตั้งตรง แต่เมื่อผ่านการตากและรีด ลำกลมนั้นจะกลายเป็นเส้นแบนที่นำมาสานเป็นผืนได้ จากนั้นผืนสานยังนำไปตัด พับ เย็บ หรือประกอบเป็นผลิตภัณฑ์อื่นได้อีก

แต่กระจูดไม่ได้จำเป็นต้องจบที่ “เส้นแบน” เสมอไป งานวิจัยอีกชุดยังทดลองทำให้เส้นใยแตกแล้วฟั่นรวมเป็นเชือก เพื่อให้เหมาะกับงานที่ต้องรับแรงมากขึ้น ทำให้วัสดุชนิดเดียวสามารถเปลี่ยนหน้าที่ได้
พืชของพื้นที่ชุ่มน้ำ
กระจูดเป็นพืชล้มลุกหลายปีในกลุ่มกก เจริญได้ดีในพื้นที่ชุ่มน้ำและป่าพรุ ในประเทศไทยพบทั้ง กระจูดใหญ่ และ กระจูดหนู โดยกระจูดใหญ่เป็นชนิดที่นิยมนำมาจักสานมากกว่า เพราะลำต้นยาวและมีความเหนียวเหมาะกับการใช้งาน
ทะเลน้อย อำเภอควนขนุน จังหวัดพัทลุง เป็นหนึ่งในแหล่งสำคัญของทั้งวัตถุดิบและงานจักสานกระจูด มีทั้งกระจูดที่ขึ้นตามธรรมชาติและพื้นที่ปลูกเพื่อใช้ในงานหัตถกรรมโดยเฉพาะ ทะเลน้อยเองเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่วิถีชีวิตผูกกับน้ำมานาน ระบบการเลี้ยงควายปลักและระบบนิเวศของที่นี่ยังได้รับการประกาศเป็นพื้นที่มรดกโลกทางการเกษตรแห่งแรกของไทย และกระจูดก็เติบโตอยู่ในระบบนิเวศเดียวกันนี้
ต้นกระจูดต้องใช้เวลาราว 2–3 ปีจึงโตได้ขนาดที่ใช้งานได้ คือลำยาวไม่ต่ำกว่า 1 เมตร และเมื่อถอนไปแล้วจะแตกหน่อใหม่ขึ้นมาแทน ชาวบ้านทะเลน้อยใช้กระจูดสานเสื่อ ทำภาชนะ และใช้เป็นเชือกผูกของมาแต่เดิม ก่อนพัฒนาเป็นกระเป๋าและของใช้ที่มีลวดลายมากขึ้น
ทำให้ลำกลมกลายเป็นเส้นแบน
งานวิจัยที่บันทึกการเตรียมกระจูดในภาคใต้อธิบายขั้นตอนแบบดั้งเดิมไว้ว่า ช่างจะค่อยๆ ถอนต้นจากกอครั้งละ 2–3 ต้นโดยไม่กระตุก เพราะลำต้นขาดง่าย แล้วมัดเป็นกำ นำไปคลุกน้ำโคลนจากดินเหนียว ซึ่งทำให้กระจูดมีสีขาวนวล เหนียวขึ้น และไม่แห้งกรอบ
จากนั้นตากแดดราว 2–3 แดด ดึงกาบที่โคนออก คัดแยกขนาด แล้ว "รีด" ให้แบน แต่เดิมใช้การทุบด้วยสากตำข้าวหรือบดด้วยล้อ ปัจจุบันมีทั้งลูกกลิ้งที่ทำจากท่อหนักๆ และเครื่องรีด ข้อสังเกตที่น่าสนใจคือ ลูกกลิ้งให้เส้นที่นิ่มเหมือนตำด้วยสากและสานง่าย ส่วนเครื่องรีดให้เส้นแบนเรียบเหมือนกันแต่แข็งกว่า
หากต้องการสี ช่างจะต้มเส้นกระจูดในน้ำสีราว 15–20 นาที ล้าง ผึ่งให้แห้ง แล้วรีดซ้ำให้นิ่ม สีที่นิยมกันทั่วไปคือม่วงและเขียว ลายสานพื้นฐานเกิดจากการสลับเส้นสีพื้นกับเส้นสีย้อม เช่น ลายสอง ลายลูกแก้ว และลายพิกุล

พัฒนารูปแบบของเส้นกระจูด
งานวิจัยร่วมกับชุมชนตำบลเคร็งทดลองนำกระจูดไปใช้กับเฟอร์นิเจอร์ และพบว่า กระจูดแบนเส้นเดียวแบบที่ใช้ทำเสื่อยังไม่แข็งแรงเพียงพอสำหรับการขึ้นรูปเฟอร์นิเจอร์ในงานทดลองนั้น
กระจูดถูกรีดให้เส้นใยแตกแบบหยาบโดยไม่ทำให้แบนจนเกินไป แล้วนำมาฟั่นรวมกันเป็นเชือก วิธีนี้ช่วยเพิ่มความแข็งแรงสำหรับงานขนาดใหญ่ และยังทำให้เลือกขนาดของวัสดุให้ตรงกับหน้าที่ได้
งานวิจัยทดลองเชือกกระจูด 3 ขนาด ได้แก่ 3 มิลลิเมตร สำหรับรายละเอียด เช่น พนักพิง 7 มิลลิเมตร สำหรับเบาะนั่ง และ 12 มิลลิเมตร สำหรับงานขนาดใหญ่ เช่น โต๊ะ เก้าอี้โยก หรือโซฟา
นี่ทำให้เห็นว่าโจทย์สำคัญไม่ใช่เพียงกระจูดใช้ทำอะไรได้บ้าง แต่คือควรเตรียมกระจูดให้อยู่ในรูปแบบใดจึงจะเหมาะกับหน้าที่นั้น
จากเสื่อผืนสู่ผลิตภัณฑ์อื่น
เดิมกระจูดสัมพันธ์กับการทำเสื่อ กระสอบ เชือก และเครื่องใช้ในครัวเรือน ก่อนที่ชุมชนจะพัฒนางานไปสู่กระเป๋า ภาชนะ และของใช้รูปแบบใหม่
ข้อได้เปรียบสำคัญของเสื่อกระจูดคือ เมื่อสานเสร็จแล้วมันทำหน้าที่คล้าย “วัสดุแผ่น” สามารถตัดขอบ พับ เย็บ และประกอบร่วมกับซิป สายหนัง กระดุม หรือวัสดุอื่นได้ ทำให้ช่างไม่จำเป็นต้องขึ้นรูปผลิตภัณฑ์ตั้งแต่ขั้นสานทุกครั้ง
วิธีคิดนี้เปิดทางให้กระจูดเคลื่อนจากงานเสื่อไปสู่กระเป๋า หมอน ภาชนะ และการใช้เป็นพื้นผิวประกอบกับผลิตภัณฑ์อื่น
ผืนสานที่พร้อมเปลี่ยนรูป
นักออกแบบสามารถเปลี่ยนรูปแบบของวัสดุให้สัมพันธ์กับหน้าที่ ตั้งแต่ลำกลม เส้นแบน ผืนสาน ไปจนถึงเชือกฟั่น

- โครงสร้าง: เส้นแบนเหมาะกับผืนสานและงานตัดเย็บ ส่วนเชือกฟั่นเหมาะกับงานรับน้ำหนัก การเลือกรูปแบบเส้นให้ตรงหน้าที่จึงเป็นจุดเริ่มต้นของการออกแบบ
- ผิวสัมผัส: ความต่างระหว่างเส้นที่รีดด้วยลูกกลิ้งกับเครื่องรีด เป็นแนวทางที่เป็นไปได้ในการควบคุมความนิ่มหรือความตั้งของชิ้นงาน
- วิธีใช้: ผืนสานกระจูดตัด พับ และเย็บได้ จึงเป็นแนวทางที่เป็นไปได้สำหรับแผงผนัง ฉากกั้น หรือวัสดุหุ้ม ที่ใช้ผืนเดียวกันในหลายรูปทรง
กระจูดทะเลน้อยจึงเป็นวัสดุที่ชุมชนรู้วิธีเปลี่ยนจากลำกลมเป็นผืนแบน และจากผืนแบนเป็นรูปทรงใหม่
ที่มา
- กรมวิชาการเกษตร, ศึกษาระบบการผลิตพืชชุ่มน้ำในพื้นที่จังหวัดพัทลุง
- กรมวิชาการเกษตร, วิธีการเก็บเกี่ยวและอายุการเก็บเกี่ยวที่เหมาะสมของกระจูด
- วารสารวิชาการนวัตกรรมเทคโนโลยีอุตสาหกรรม (TCI), การพัฒนาผลิตภัณฑ์เฟอร์นิเจอร์และของตกแต่งบ้านจากกระจูด: กรณีศึกษาชุมชนตำบลเคร็ง
- กรุงเทพธุรกิจ, สืบสานงาน 'กระจูด' จากวัชพืชสู่ 'แบรนด์คราฟต์' รักษ์โลกระดับสากล
- สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม, ควายทะเลน้อย..มรดกโลก
- กรมศิลปากร — องค์ความรู้เรื่องจักสานย่านลิเภา