เสื่อกกบ้านแพง จากเสื่อปูนั่งสู่แผ่นวัสดุหัตถกรรมร่วมสมัย

เสื่อกกบ้านแพง จังหวัดมหาสารคาม เริ่มจากของใช้พื้นฐานในบ้านอีสาน ทั้งปูนั่ง ปูนอน และใช้รับแขก แต่เมื่อวิถีชีวิตเปลี่ยน บ้านมีพื้นที่เล็กลง และคนซื้อไม่ได้ต้องการเสื่อผืนใหญ่เพียงอย่างเดียว ช่างทอจึงเริ่มพาผืนทอเดิมไปอยู่บนของใช้ชนิดอื่นมากขึ้น

บ้านแพง อำเภอโกสุมพิสัย มีการทอเสื่อกกสืบต่อกันมาหลายรุ่นความรู้ไม่ได้อยู่เฉพาะตอนนั่งหน้ากี่ แต่เริ่มตั้งแต่การเลือกวัสดุ ผ่าเส้น ตาก ย้อม และควบคุมความตึงของเส้นยืนให้เหมาะกับการทอ

จากต้นผือริมทุ่งสู่เส้นสายการทอ

ในอดีต ชาวบ้านแพงใช้ กกสามเหลี่ยมหรือที่เรียกกันในพื้นที่ว่า “ต้นผือ” มาทอเสื่อ ก่อนจะมีการนำพันธุ์กกที่มีความเหนียวและทนทานกว่ามาปลูกบริเวณบึงแพง และค่อย ๆ ขยายการปลูกในชุมชน

หลังตัดกก ช่างต้องคัดต้นและผ่าเป็นเส้นตามขนาดที่ต้องการ จากนั้นนำไปตากให้แห้งก่อนย้อมสีหรือใช้สีธรรมชาติของเส้นกก แล้วจึงเตรียมสำหรับการทอ

สิ่งที่ดูเหมือนง่ายอย่าง “เส้นกกหนึ่งเส้น” จึงผ่านหลายขั้นตอนก่อนจะกลายเป็นส่วนหนึ่งของผืนเสื่อ

เนื้อเสื่อที่แน่นคือเอกลักษณ์

จุดเด่นของเสื่อกกบ้านแพงไม่ได้อยู่ที่วัสดุเพียงอย่างเดียว แต่ยังอยู่ที่ ลายมัดหมี่ การจัดสีให้กลมกลืน และเนื้อเสื่อที่แน่นละเอียด หนึ่งในเคล็ดลับสำคัญคือการผูกเส้นยืนให้ตึง เพราะความตึงของเส้นมีผลต่อทั้งความแน่นของผืนและความชัดของลาย

เมื่อเริ่มทอ ช่างจึงไม่ได้เพียงสอดเส้นกกผ่านกี่ซ้ำไปมา แต่ต้องคุมจังหวะ ระยะ และแรงให้ใกล้เคียงกันตลอดทั้งผืน เสื่อหนึ่งผืนจึงเป็นผลรวมของทั้งวัสดุและความแม่นของมือช่างเมื่อผืนเสื่อกลายเป็นวัสดุหัตถกรรม

จุดเปลี่ยนสำคัญของบ้านแพงไม่ได้อยู่ที่การเลิกทำเสื่อ แต่คือการมองผืนทอเดิมให้เป็นแผ่นวัสดุหัตถกรรม ที่นำไปตัด เย็บ พับ หรือประกอบต่อได้

จากเสื่อปูนอน ชุมชนจึงพัฒนาเป็นของใช้หลายรูปแบบ เช่น ที่รองแก้ว ที่รองจาน เบาะ กระเป๋า กล่องใส่กระดาษทิชชู และรองเท้า

ทักษะพื้นฐานยังเหมือนเดิม เตรียมเส้น ย้อมสี และทอ แต่ปลายทางของงานไม่ถูกจำกัดอยู่แค่พื้นที่บนพื้นบ้านอีกต่อไป

โจทย์การออกแบบ ลายต้องสวยทั้งก่อนและหลังตัด

เมื่อเสื่อกลายเป็นวัตถุดิบสำหรับผลิตภัณฑ์ ลายที่เหมาะกับผืนใหญ่อาจไม่ทำงานบนกระเป๋าใบเล็ก นักออกแบบจึงต้องคิดตั้งแต่ต้นถึงตำแหน่งรอยตัด รอยต่อจะอยู่ตรงไหน ไปจนถึงวิธีเก็บขอบว่าขอบเส้นกกจะถูกป้องกันไม่ให้รุ่ยอย่างไร

นี่เป็นเหตุผลที่การพัฒนาผลิตภัณฑ์ไม่ใช่เพียงนำเสื่อสำเร็จรูปมาเย็บเป็นรูปทรงใหม่ แต่เป็นการออกแบบผลิตภัณฑ์จากคุณสมบัติของผืนทอเดิม ต้องออกแบบขนาดซ้ำของลาย ความหนาและทิศทางการพับให้สัมพันธ์กับของใช้แต่ละชนิด หากทำได้ดี ผู้ใช้ยังจำได้ว่าวัสดุมาจากเสื่อกก ขณะเดียวกันก็ใช้งานได้จริง

เสื่อกกบ้านแพงจึงไม่ได้ทิ้งหน้าที่เดิม แต่ขยายจากพื้นบ้านขึ้นไปอยู่บนโต๊ะ บนชั้นวาง และในชีวิตประจำวันโดยยังรักษาความรู้เรื่องวัสดุ ลาย และจังหวะการทอเอาไว้ในทุกชิ้นงานที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI