ผ้าขาวม้าอีสาน ผืนเดียวเอาอยู่ทุกยุคทุกสมัย

ผ้าขาวม้าเป็นของใช้ที่อยู่ใกล้ตัวคนอีสานมานานจนกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน แทบทุกบ้านในอีสานมีผ้าขาวม้าอย่างน้อยหนึ่งผืน มันเป็นผ้าที่ไม่มีใครตั้งใจเก็บไว้โชว์ เพราะถูกหยิบใช้ทุกวันจนเก่าไปตามเจ้าของ ผืนเดียวใช้ได้ตั้งแต่พาดคอซับเหงื่อ นุ่งอาบน้ำ โพกหัว ปูนั่ง ไปจนถึงผูกเป็นเปลหรือใช้ห่อของ

คนอีสานเรียกผ้าขาวม้าได้หลายชื่อ เช่น ผ้าแพร ผ้าแพรอีโป้ ผ้าขัดด้าม ผ้าขาวด้าม หรือผ้าด้าม ส่วนคำว่า “ผ้าขาวม้า” เชื่อกันว่ามาจากคำเปอร์เซีย คือคำว่า Kamarband (กามาร์บันด์) ซึ่งแปลตรงตัวว่า “ผ้าคาดเอว” (kamar = เอว, band = ผูกหรือคาด) ต่อมาเสียง “กามาร์” เพี้ยนมาเป็น “ขาวม้า” ในภาษาไทย ชื่อนี้จึงไม่ได้หมายถึงผ้าสีขาวหรือเกี่ยวกับม้าอย่างที่หลายคนเข้าใจ

สิ่งที่ทำให้ผ้าขาวม้าน่าสนใจจึงไม่ใช่แค่ลายตาราง แต่คือความสามารถของผ้าผืนเดียวที่เปลี่ยนหน้าที่ไปตามสถานการณ์ได้ตลอดวัน

ผืนเดียว แต่ลายต่างกัน

จังหวัดร้อยเอ็ดมีชุมชนที่ทอผ้าขาวม้ามากกว่า 70 ชุมชนและมีผู้ทอจากหลายกลุ่มชาติพันธุ์ ทั้งไทยอีสาน ไทยลาว ไทยเขมร ไทยกูย และผู้ไท จากงานศึกษาผ้าขาวม้าทอมือในร้อยเอ็ดแบ่งลวดลายหลักออกเป็น 4 กลุ่ม ได้แก่ ลายตาหมากรุก ลายตาเล็ก ลายไส้ปลาไหล และลายตาหมู่

เสน่ห์ของผ้าขาวม้าจึงไม่ได้อยู่ที่สีเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ลายตาและวิธีทอด้วย แต่ละกลุ่มทอจึงมีจุดเด่นต่างกันไป อย่างกลุ่มทอผ้าไหมบ้านตาหยวก อำเภอสุวรรณภูมิ ทำผ้าขาวม้าสองวัฒนธรรม สะท้อนวัฒนธรรมไทย-เขมรและไทย-ลาวที่อยู่ร่วมกันในหมู่บ้าน และได้รางวัลผ้าขาวม้าอัตลักษณ์ชุมชน ส่วนกลุ่มพัฒนาสตรีบ้านสวนปอ อำเภอปทุมรัตต์ ทำผ้าขาวม้าไฉไล ที่โดดเด่นด้วยเฉดสีสดหลายสีสลับกันและเนื้อผ้าทออย่างประณีต

อีกตัวอย่างหนึ่งคือผ้าขาวม้าฝ้ายย้อมสีธรรมชาติของโดย ละมัย โพธิ์ภาษิต ครูช่างศิลปหัตถกรรม พ.ศ. 2555 ผู้ก่อตั้งกลุ่มสตรีทอผ้าบ้านหัวเมือง จังหวัดยโสธร ทอผ้าขาวม้าฝ้ายด้วยการย้อมสีธรรมชาติจากพืชในท้องถิ่น เช่น เปลือกต้นกระโดนให้สีน้ำตาล เปลือกต้นมะม่วง ต้นเพกา ให้สีเขียวอ่อน ครั่งให้สีแดง สร้างโทนสีพาสเทลอ่อนละมุน เลี่ยงการใช้สารเคมี

เมื่อผ้าขาวม้าเข้าเมือง

เมื่อผ้าขาวม้าเริ่มปรากฏบนเวทีแฟชั่นโชว์และในโครงการออกแบบร่วมสมัย คนเมืองก็เริ่มมองผ้าลายตารางที่คุ้นตาในมุมใหม่ จากของใช้ในชีวิตประจำวัน กลายเป็นวัสดุสำหรับเสื้อผ้า เครื่องแต่งกาย และของใช้ที่ได้ทั้งประโยชน์และความสวยงาม

และในที่สุดประเทศไทยได้เสนอผ้าขาวม้า ให้ UNESCO พิจารณาขึ้นทะเบียนเป็นมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ สะท้อนว่าคุณค่าของผ้าผืนนี้ไม่ได้อยู่เพียงที่ตัววัตถุ แต่รวมถึงความรู้ วิธีใช้ และวิถีชีวิตที่สืบต่อกันมาด้วย

การต่อยอดจึงเกิดขึ้นอย่างเป็นระบบมากขึ้น หนึ่งในตัวอย่างคือโครงการ ผ้าขาวม้าท้องถิ่น หัตถศิลป์ไทย ที่กรมการพัฒนาชุมชนร่วมกับวิสาหกิจเพื่อสังคม ประชารัฐรักสามัคคีจับคู่ชุมชนทอผ้ากับนักออกแบบรุ่นใหม่ เพื่อพัฒนาผ้าขาวม้าให้ไปได้ไกลกว่าการเป็นผ้าผืนแบบเดิม

มีกลุ่มช่างทอจากภาคอีสานเข้าร่วมหลายพื้นที่ เช่น บ้านผือ จังหวัดอุดรธานี บ้านนาคำไฮ จังหวัดหนองบัวลำภู และบ้านสะง้อ จังหวัดบึงกาฬ ผลงานถูกพัฒนาเป็นทั้งเสื้อผ้า ชุดกีฬา และเครื่องแต่งกายร่วมสมัย ก่อนนำเสนอในงานที่สามย่านมิตรทาวน์ โดยมีนักฟุตบอลอาชีพจากหลายสโมสรร่วมเดินแบบ

ผ้าขาวม้าที่เคยพาดคอซับเหงื่อกลางท้องนา จึงไม่ได้หายไปเมื่อเข้ามาอยู่ในเมือง เพียงเปลี่ยนบริบทและวิธีใช้ จนลายตารางผืนเดิมสามารถทำหน้าที่เป็นทั้งของใช้ เครื่องแต่งกาย และภาษาการออกแบบร่วมสมัยได้ในเวลาเดียวกัน

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI