เบญจรงค์ดอนไก่ดี สร้างงานร่วมสมัยได้โดยไม่ต้องทิ้งลายเดิม

ก่อนดอกไม้ กนก หรือช่องกระจกจะปรากฏบนเครื่องเบญจรงค์หนึ่งใบ ช่างต้องจัดการกับสิ่งที่มองแทบไม่เห็นก่อน นั่นคือ การแบ่งพื้นที่บนผิวโค้ง

เพราะถ้วยหรือโถไม่ใช่กระดาษแบน ลายที่ดูสมดุลจากด้านหนึ่งอาจแน่นหรือห่างเกินไปเมื่อหมุนไปอีกด้าน งานเบญจรงค์บ้านดอนไก่ดี จังหวัดสมุทรสาคร จึงไม่ได้เริ่มต้นจากการเลือกสีเพียงอย่างเดียว แต่เริ่มจากการกำหนดเส้น ขนาดของหน่วยลาย และช่องไฟ ก่อนค่อยเติมสีลงในระบบที่วางไว้

สถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย (SACIT) บันทึกว่า บ้านดอนไก่ดียังคงใช้ลวดลายและจารีตสีแบบเดิม ขณะเดียวกันช่างก็พัฒนาวิธีผสมสีบนเคลือบให้เส้นคมและสีติดทนขึ้น งานที่เห็นบนผิวภาชนะจึงเป็นผลจากทั้งฝีมือวาดและความรู้เรื่องเซรามิกทำงานร่วมกัน

“วนทอง” และ “ตั้งตา” ก่อนจะเริ่มวาดลาย

เมื่อได้ภาชนะเครื่องขาวหรือพอร์ซเลนมาแล้ว ขั้นตอนเขียนลายของช่างดอนไก่ดีเริ่มจาก “วนทอง” คือใช้สีทองหรือสีบนเคลือบวนกำหนดแนวรอบภาชนะบนแป้นหมุน

จากนั้นจึง “ตั้งตา” โดยใช้ปากกากำหนดช่องไฟเพื่อแบ่งพื้นที่ให้หน่วยลายมีขนาดใกล้เคียงกัน ก่อนร่างเส้นบาง ๆ และใช้พู่กันปลายแหลมตัดเส้นสีดำ เมื่อเส้นแห้งจึงค่อยลงสีบนเคลือบในช่องที่กำหนดไว้

ตัวอย่างโถทรงโกศลายเทพนม–นรสิงห์ของ อุไร แตงเอี่ยม ครูช่างศิลปหัตถกรรมด้านเบญจรงค์บ้านดอนไก่ดี แบ่งโครงลายเป็นช่องกระจกถึง 8 ช่อง วิธีนี้ทำให้เห็นว่า “ลาย” ของเบญจรงค์ไม่ได้เริ่มจากรายละเอียดเล็ก ๆ แต่เริ่มจากการสร้างระบบใหญ่บนผิวภาชนะเสียก่อน

หนึ่งใบผ่านไฟมากกว่าหนึ่งครั้ง

พื้นฐานของงานคือเครื่องขาวเนื้อพอร์ซเลน โดยข้อมูลของ SACIT ระบุขั้นตอนตัวอย่างของบ้านดอนไก่ดีว่า เริ่มจากเผาดิบประมาณ 780 องศาเซลเซียส จากนั้นชุบน้ำเคลือบและเผาที่ประมาณ 1,250–1,285 องศาเซลเซียส

เมื่อได้ภาชนะขาวจึงเข้าสู่ขั้นตอนเขียนลายและลงสีบนเคลือบ ก่อนนำกลับเข้าเตาไฟฟ้าอีกครั้งที่ประมาณ 800 องศาเซลเซียส เพื่อให้สีติดกับผิวงาน

“การควบคุมสี” ในงานเบญจรงค์จึงไม่ได้หมายถึงการเลือกเฉดสีให้สวยเพียงอย่างเดียว แต่หมายถึงความรู้ลึกซึ้งที่ว่า สีแต่ละชนิดตอบสนองต่อความร้อนต่างกันอย่างไร ต้องแต้มเนื้อสีให้หนาแค่ไหน และต้องเว้นพื้นที่ขอบอย่างไรเพื่อไม่ให้ลวดลายเดือดปุดหรือไหลเยิ้มเสียรูปหลังจากการเผา

ความร่วมสมัยไม่ได้แปลว่าต้องทิ้งลายเดิม

คำถามที่น่าสนใจสำหรับนักออกแบบคือ หากต้องการทำเบญจรงค์ให้ร่วมสมัย จำเป็นต้องลดลายหรือเปลี่ยนสีทั้งหมดหรือไม่ คำตอบอาจไม่อยู่ที่การทำให้ มินิมอลอย่างเดียว แต่อยู่ที่การเข้าใจโครงสร้างของงานเดิมก่อน เช่น การแบ่งหน่วยลาย การใช้เส้นดำคุมขอบ การสร้างจังหวะสี และการสัมพันธ์ระหว่างลายกับรูปทรงภาชนะ

เมื่อเข้าใจหลักเหล่านี้ นักออกแบบสามารถเปลี่ยนขนาดลาย ลดจำนวนสี เว้นพื้นที่ว่างมากขึ้น หรือเปลี่ยนผลิตภัณฑ์จากภาชนะพิธีไปเป็นของบนโต๊ะอาหาร หรือของแต่งบ้าน โดยยังรักษาวิธีคิดของงานเขียนสีไว้ได้

เบญจรงค์ดอนไก่ดีจึงไม่ใช่เพียงเรื่องของการวาดห้าสีลงบนถ้วย แต่เป็นความรู้เรื่องการจัดองค์ประกอบบนวัตถุสามมิติ ซึ่งยังเปิดพื้นที่ให้ทดลองได้อีกมากโดยไม่จำเป็นต้องทิ้งรากของงานเดิม

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI