ขันลงหินบ้านบุ จากรอยค้อนสู่ผิวโลหะสีทอง

ผิวสีทองเรียบของขันลงหินบ้านบุอาจทำให้ดูเหมือนภาชนะที่ถูกหล่อขึ้นมาแล้วขัดเงา แต่กระบวนการจริงกลับตรงกันข้าม รูปทรงของขันค่อย ๆ เกิดจากการเผาและตีโลหะซ้ำหลายครั้ง ขณะที่ผิวต้องผ่านทั้งการลาย กรอ กลึง ลงหิน เจียร และขัด ก่อนจะได้ความเรียบและเงาที่เห็นในชิ้นงานสำเร็จ

คำว่า “บุ” ในงานช่างหมายถึงการตีโลหะให้ขึ้นรูป และเป็นที่มาของชื่อ บ้านบุ ชุมชนช่างโลหะริมคลองบางกอกน้อย กรุงเทพมหานคร ซึ่งสืบทอดการทำขันลงหินมายาวนาน ปัจจุบัน สถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย (SACIT) ระบุว่าเหลือโรงงานเจียม แสงสัจจา เป็นผู้สืบทอดกรรมวิธีดั้งเดิมของชุมชน

รูปทรงเริ่มจากไฟและแรงค้อน

วัตถุดิบของขันลงหินคือ สำริด โลหะผสมที่มีทองแดงและดีบุกเป็นองค์ประกอบหลัก ช่างนำโลหะไปหลอมในเบ้า ก่อนเทออกมาเป็นก้อนสำหรับนำไปตีขึ้นรูป

แทนที่จะหล่อเป็นขันสำเร็จ ช่างต้องเผาก้อนสำริดให้ร้อนจนสามารถตีรีดได้ แล้วใช้ค้อนค่อย ๆ ทำให้โลหะแผ่ออกและเปลี่ยนจากแผ่นแบนไปเป็นรูปภาชนะ ระหว่างทำต้องนำกลับเข้าไฟเป็นระยะ เพราะสำริดที่เย็นหรือร้อนผิดช่วงอาจแตกร้าวระหว่างตีได้

ขั้นตอนต่อมาคือ “การลาย” ซึ่งเป็นการตีเก็บรอยค้อนและแต่งผิวให้รูปทรงตึงสม่ำเสมอ ช่างทาเขม่าบนขันเพื่อช่วยมองเห็นบริเวณที่ยังไม่เรียบ แล้วตีแก้ทีละจุด

ดังนั้นรอยค้อนที่เกิดขึ้นระหว่างการขึ้นรูปไม่ได้ถูกทิ้งไว้ตามธรรมชาติ แต่ถูกควบคุมและแก้ไขตั้งแต่ก่อนเริ่มกระบวนการขัดผิว

“ลงหิน” คือวิธีขัดผิวที่กลายเป็นชื่อของงาน

หลังจากขึ้นรูป ช่างต้องกรอปากขันและกลึงผิว โดยยึดขันเข้ากับเครื่องหมุนที่เรียกว่า “ภมร” แล้วใช้ตะไบและเครื่องมือคมค่อย ๆ แต่งขอบและลดความไม่เรียบของเนื้อโลหะ

เมื่อกลึงผิวดำออก จะเริ่มเห็นสีทองของสำริดด้านใน

จุดที่ทำให้งานนี้ได้ชื่อว่า “ขันลงหิน” อยู่ในขั้นตอนขัดผิว ช่างนำ เบ้าดินที่ผ่านการเผาแล้วมาทุบให้ละเอียด นำเศษที่ได้มาคลุกน้ำมันมะพร้าวเล็กน้อย รองด้วยผ้า แล้วใช้ขัดด้านในของขันขณะที่ภมรกำลังหมุน

เศษเบ้าที่ละเอียดทำหน้าที่เป็นวัสดุขัด ช่วยลดรอยจากขั้นตอนก่อนหน้าและทำให้ผิวสำริดเกลี้ยงขึ้น วิธีนี้เองที่คนโบราณเรียกว่า “ลงหิน”

ความเงาเกิดจากการลบรอยทีละระดับ

หากมองในมุม material finishing สิ่งที่เกิดขึ้นคือการลดความหยาบของผิวทีละขั้น รอยจากการตีถูกลดด้วยการกลึง รอยจากการกลึงถูกลดด้วยการเจียรและการลงหิน ก่อนจบด้วยการขัดละเอียด ความเงาของโลหะจึงไม่ได้เกิดจากการเคลือบผิวอย่างเดียว แต่เกิดจากการทำให้รอยขนาดใหญ่ค่อย ๆ เล็กลงจนแสงสะท้อนจากผิวได้สม่ำเสมอ

บางชิ้นยังมีการสลักลายเพิ่มเติมภายหลัง เช่น ลายกระหนกหรือลายเทพพนม ทำให้เห็นว่าพื้นผิวของขันมีทั้งชั้นที่เป็นผลของกระบวนการผลิต และชั้นที่เป็นการตกแต่ง แยกออกจากกัน

รอยตี รอยกลึง ผิวเงา: บทเรียนเรื่องผิวโลหะ

สิ่งที่นักออกแบบสามารถเรียนรู้จากขันลงหินบ้านบุจึงไม่ใช่เพียงรูปทรงของขัน แต่คือ ลำดับการสร้างพื้นผิว

ขั้นตอนต่าง ๆ ให้ผิวที่ไม่เหมือนกัน รอยตี รอยกลึง ผิวด้าน ผิวกึ่งเงา และผิวขัดเงา นักออกแบบจึงสามารถตั้งคำถามได้ว่า จำเป็นหรือไม่ที่วัตถุโลหะหนึ่งชิ้นต้องถูกขัดจนเงาเท่ากันทั้งหมด หรือบางส่วนอาจตั้งใจเก็บร่องรอยของกระบวนการไว้เพื่อสร้างความแตกต่างของสัมผัสและการสะท้อนแสง

การต่อยอดเกิดขึ้นจริงในงานบ้านบุแล้ว จากเดิมที่เน้นขันน้ำ พาน และจอก มีการพัฒนารูปทรงใหม่ เช่น ชามสลัดและชุดกาแฟ โดยยังใช้ฐานความรู้เรื่องสำริดและการขึ้นรูปแบบเดิม

โจทย์สำหรับนักออกแบบคือ กระบวนการตี กลึง และขัดของบ้านบุสามารถสร้างภาษาพื้นผิวแบบใดบนวัตถุโลหะรูปทรงอื่นได้อีก

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI