ลองนึกถึงคอลเลกชันแฟชั่นที่ใช้ชื่อเกี่ยวกับเมืองบาดาล พญานาค หรือนกในตำนาน เพียงได้ยินชื่อ คนอาจจินตนาการถึงสีสัน รูปทรง และบรรยากาศของเสื้อผ้าได้ทันที โดยยังไม่เห็นสินค้าสักชิ้น นี่คือพลังของการเล่าเรื่องผ่านชื่อ หรือ Storytelling ที่ช่วยให้แบรนด์สร้างภาพจำได้
แต่ตำนานไม่ใช่แค่เรื่องสนุกสำหรับนำมาตั้งชื่อสินค้า บางเรื่องเชื่อมโยงกับความเชื่อ พิธีกรรม และอัตลักษณ์ของชุมชน การหยิบมาใช้จึงต้องเข้าใจว่าเรื่องเล่านั้นมีที่มาอย่างไร และจะตีความใหม่โดยไม่ลดทอนคุณค่าของวัฒนธรรมต้นทางได้อย่างไร

ชื่อหนึ่งชื่อ อาจมีความหมายมากกว่าที่คิด
องค์การทรัพย์สินทางปัญญาโลก (World Intellectual Property Organization: WIPO) อธิบายว่า การแสดงออกทางวัฒนธรรมดั้งเดิม ครอบคลุมทั้งเรื่องเล่า ชื่อ สัญลักษณ์ ลวดลาย งานฝีมือ และการแสดงที่ถ่ายทอดระหว่างรุ่น สิ่งเหล่านี้อาจเป็นส่วนหนึ่งของอัตลักษณ์และความเชื่อของชุมชน
ความท้าทายจึงอยู่ที่การแยกระหว่างตำนานที่แพร่หลายในสังคมกับเรื่องเล่าที่มีความสำคัญเฉพาะกลุ่ม แม้เรื่องบางเรื่องจะสามารถนำมาเล่าซ้ำได้ตามกฎหมาย แต่การใช้ชื่อหรือสัญลักษณ์เชิงพาณิชย์ก็อาจมีประเด็นทางวัฒนธรรมที่ต้องพิจารณาเพิ่มเติม
ก่อนตั้งชื่อคอลเลกชัน นักออกแบบจึงควรค้นคว้าตำนานจากแหล่งที่เชื่อถือได้ เปรียบเทียบเรื่องเล่าหลายสำนวน และสอบถามผู้รู้ในพื้นที่ โดยเฉพาะเมื่อต้องการใช้ชื่อที่เกี่ยวข้องกับพิธีกรรมหรือความเชื่อเฉพาะชุมชน

เมื่อแฟชั่นใช้วัฒนธรรมผิดบริบท
ตัวอย่างที่สะท้อนความเสี่ยงนี้เกิดขึ้นในปี 2013 เมื่อ Nike นำลวดลายจากรอยสักดั้งเดิม pe'a ของชายชาวซามัวไปใช้บนกางเกงเลกกิงผู้หญิง จนเกิดข้อวิจารณ์เรื่องการใช้สัญลักษณ์ที่มีความสำคัญทางวัฒนธรรมผิดบริบท
WIPO นำกรณีนี้มาอธิบายปัญหา Cultural Appropriation หรือการนำองค์ประกอบวัฒนธรรมของผู้อื่นไปใช้โดยไม่เคารพที่มา ความหมาย หรือเจ้าของวัฒนธรรมอย่างเหมาะสม
แม้กรณีนี้ไม่เกี่ยวกับการตั้งชื่อคอลเลกชันโดยตรง แต่สะท้อนว่าเรื่องที่แบรนด์มองเป็นแรงบันดาลใจ อาจมีความหมายต่างออกไปสำหรับผู้สืบทอดวัฒนธรรมนั้น
ดึงแก่นของตำนานมาใช้ แทนการคัดลอกสัญลักษณ์
การออกแบบจากตำนานไม่จำเป็นต้องนำตัวละครหรือสัญลักษณ์ศักดิ์สิทธิ์มาติดบนเสื้อผ้าโดยตรง นักออกแบบสามารถเริ่มจากการค้นหาแก่นของเรื่อง เช่น การเดินทาง การรักษาคำมั่น หรือความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ จากนั้นจึงแปลแนวคิดออกมาเป็นสี วัสดุ รูปทรง หรือชื่อคอลเลกชันที่สื่ออารมณ์เดียวกัน โดยไม่จำเป็นต้องใช้ชื่อเฉพาะจากเรื่องเล่าต้นฉบับ
วิธีนี้ทำให้แบรนด์มีพื้นที่สร้างสรรค์มากขึ้น และลดความเสี่ยงในการนำสัญลักษณ์ที่มีข้อจำกัดทางวัฒนธรรมไปใช้ผิดบริบท
ชื่อที่จำง่าย ต้องตรวจสอบที่มาได้ด้วย
ชื่อคอลเลกชันควรสั้น ออกเสียงง่าย และสื่อแนวคิดได้ชัดเจน แต่ความไพเราะเพียงอย่างเดียวยังไม่พอ
การสื่อสารควรแยกให้เห็นว่าส่วนใดมาจากตำนานดั้งเดิม และส่วนใดเป็นการตีความของแบรนด์ ป้ายสินค้าสามารถเล่าเรื่องแบบสั้น ส่วนเว็บไซต์อาจขยายความถึงแหล่งอ้างอิง ผู้ให้คำปรึกษา และกระบวนการออกแบบ
หากมีแผนจดทะเบียนชื่อเป็นเครื่องหมายการค้า ยังต้องตรวจสอบสิทธิที่มีอยู่เดิม และพิจารณาว่าการใช้ชื่อนั้นอาจกระทบต่อชุมชนหรือผู้ใช้อื่นหรือไม่

ให้เรื่องเล่าสร้างคุณค่าร่วมกัน
WIPO สนับสนุนให้ธุรกิจแฟชั่นทำงานร่วมกับผู้ถือครองวัฒนธรรมอย่างเคารพและเป็นธรรม โดยแนวทางที่เป็นไปได้ในการพัฒนาชื่อคอลเลกชัน ได้แก่
- การค้นคว้า: ศึกษาตำนานหลายสำนวน ตรวจสอบความหมายของชื่อ และปรึกษาผู้รู้ก่อนเลือกใช้เรื่องเล่าที่เกี่ยวข้องกับชุมชน
- การออกแบบ: ถ่ายทอดแก่นของตำนานผ่านสี รูปทรง และวัสดุ แทนการคัดลอกตัวละครหรือสัญลักษณ์ที่อาจมีข้อจำกัดทางวัฒนธรรม
- การสร้างคุณค่าร่วม: ให้ชุมชนมีส่วนร่วมพัฒนาเรื่องเล่า กำหนดเครดิต ค่าตอบแทน หรือรูปแบบแบ่งปันผลประโยชน์ตามข้อตกลง
ชื่อคอลเลกชันจากตำนานจึงไม่ควรเป็นเพียงคำสวย ๆ ที่ช่วยขายสินค้า แต่ควรทำให้ผู้ซื้ออยากค้นหาต่อว่าเรื่องเล่านั้นมาจากไหน และใครคือผู้สืบทอดวัฒนธรรมที่ทำให้เรื่องยังมีชีวิตอยู่
ที่มา
- World Intellectual Property Organization (WIPO) — Traditional Cultural Expressions
- World Intellectual Property Organization (WIPO) — Indigenous Peoples and Fashion
- WIPO Magazine (2019) — Curbing Cultural Appropriation in the Fashion Industry with Intellectual Property
- World Intellectual Property Organization (WIPO) — Protecting Your Tradition-based Goods and Services with IP
- UNESCO — Ethical Principles for Safeguarding Intangible Cultural Heritage