สื่อเทคโนโลยีและการเรียนรู้เพื่อการเติบโตอย่างมีคุณภาพของเด็กปฐมวัย

       สื่อในยุคนี้มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วและเข้าถึงได้ง่าย จึงเกิดคำถามที่ว่า “จะผลิตสื่ออย่างไร ให้ตอบโจทย์การเติบโตอย่างมีคุณภาพของผู้เรียน” ส่วนหนึ่งเพื่อแก้ปัญหาการพัฒนาการต่าง ๆ ของผู้เรียน รวมถึงปัญหาเด็กที่หลุดจากระบบการศึกษา เด็กที่อยู่ในพื้นที่ห่างไกลได้มีโอกาสในการเรียนรู้ เด็กส่วนใหญ่ในปัจจุบันเติบโตจากสื่อสังคมออนไลน์ ต้องสามารถรับมือกับสิ่งที่เป็นโทษได้ เด็กต้องมีโอกาสเรียนรู้โดยการลงมือทำ จึงจะเป็นการสร้างภูมิคุ้มกันให้เด็กได้ดีที่สุด ผู้ผลิตสื่อและ ผู้สอนต้องรู้เท่าทันสื่อ และสร้างสรรค์สื่อที่ดีให้แก่ผู้เรียน 

       ช่วงแรกเกิด ถึง 6 ปี เป็นช่วงที่สมองมีพัฒนาการถึง 85% เป็นช่วงเวลาสำคัญในการเรียนรู้ และจากสถานการณ์ในประเทศไทย พบว่า การเข้าถึงสื่อที่ดียังน้อย เด็กใช้เวลาอยู่กับหน้าจอเป็นส่วนใหญ่ ซึ่งสถานะทางเศรษฐกิจส่งผลต่อการเข้าถึงสื่อของเด็ก จึงเป็นความท้าทายในการสร้างสรรค์สื่อที่เสริมพัฒนาการของเด็ก เข้าใจความคิดของเด็กในแต่ละช่วงวัย และเด็กทุกคนสามารถเข้าถึงสื่อได้อย่างเท่าเทียม การผลิตสื่อต้องเกิดภาพจำที่ดี และเกิดความคงทนในการเรียนรู้ ในการผลิตสื่อต้องเกิดจากความเข้าใจเด็ก เข้าใจพัฒนาการ ใส่ใจต่อการใช้ภาษา และใส่ใจต่อการใช้ภาพ 

ตัวอย่างการใช้เทคโนโลยีในการเรียนการสอนเพื่อตอบโจทย์ต่อเด็กปฐมวัย 

Sesame street gamification

- Sesame street เน้นการผลิตสื่อทั้ง Animation ในรูปแบบ Edutainment เน้นสาระความรู้ ควบคู่ไปกับความบันเทิง ได้มีการใช้เทคโนโลยีในการเรียนการสอนเพื่อตอบโจทย์ต่อเด็กปฐมวัย โดยเน้น Gamification มีรายละเอียดดังนี้

ปัญหา (Problem)

1. ขาดโอกาสในการเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพ
2. ขาดแรงจูงใจในการเรียนรู้
3. อุปสรรคด้านภาษา
4. การเชื่อมต่ออินเทอร์เน็ตที่จำกัดหรือไม่เสถียร

แนวทางแก้ไข (Solution)

1. เข้าถึงเนื้อหาการเรียนรู้ที่มีคุณภาพ
2. การเรียนรู้ผ่านกลไกเกม (Gamified Learning) เพื่อเพิ่มความสนุกและการมีส่วนร่วม
3. ระบบรางวัลเพื่อสร้างแรงจูงใจในการเรียนรู้
4. รองรับการใช้งานในสภาพแวดล้อมที่มีอินเทอร์เน็ตความเร็วต่ำ
5. รองรับการใช้งานในภาษาท้องถิ่น
6. ส่งเสริมการเรียนรู้ร่วมกันระหว่างผู้ปกครอง เด็ก และครู
7. มีสื่อและเอกสารสนับสนุนการเรียนรู้ที่บ้าน

คุณลักษณะสำคัญ (Features)

1. วิดีโอการเรียนรู้คุณภาพสูงจาก Sesame Street
2. การเรียนรู้แบบโมดูลที่ผู้เรียนสามารถกำหนดจังหวะการเรียนรู้ได้ด้วยตนเอง (Self-paced Learning)
3. แบบประเมินผลแบบโต้ตอบ (Interactive Assessments)
4. ใบงานสำหรับทำที่บ้านที่สามารถดาวน์โหลดได้
5. รายงานผลการเรียนรู้และความก้าวหน้าของผู้เรียน
6. เครื่องมือสนับสนุนการจัดการเรียนรู้ในชั้นเรียนสำหรับครู
7. การเชื่อมต่อการเรียนรู้ระหว่างบ้านและโรงเรียนอย่างต่อเนื่อง
8. ระบบแจ้งเตือนและกระตุ้นการเรียนรู้อย่างสม่ำเสมอ
9. ช่องทางสนับสนุนและให้คำปรึกษาผ่าน WhatsApp

แนวคิดทางการจัดการเรียนรู้ (Education Pedagogy)1. การเรียนรู้แบบมีปฏิสัมพันธ์ (Interactive Learning) ใช้พลังของกลไกเกม (Gamification) เพื่อกระตุ้นการมีส่วนร่วมและความสนใจในการเรียนรู้2. การศึกษาโดยใช้การเล่นเป็นฐาน (Play-based Education) สร้างแรงจูงใจในการเรียนรู้ผ่านระบบรางวัลและการเสริมแรงเชิงบวก3. การส่งเสริมการเรียนรู้ (Learning Enhancement) พัฒนาการเรียนรู้ผ่านความท้าทายที่เพิ่มระดับอย่างต่อเนื่อง (Progressive Challenges) เพื่อให้ผู้เรียนเกิดการพัฒนาตามลำดับขั้นทักษะที่มุ่งพัฒนา (Skills)

• ทักษะการรู้หนังสือขั้นพื้นฐาน (Foundational Literacy)
  เช่น การฟัง การพูด การอ่าน และการเขียน
• ทักษะคณิตศาสตร์ขั้นพื้นฐาน (Foundational Numeracy)
  เช่น การนับ การคำนวณ และการใช้เหตุผลเชิงคณิตศาสตร์
• ทักษะชีวิตขั้นพื้นฐาน (Foundational Life Skills)
  เช่น การแก้ปัญหา การดูแลตนเอง และการปรับตัวในชีวิตประจำวัน
• การเรียนรู้ด้านสังคมและอารมณ์ (Social and Emotional Learning: SEL)
  เช่น การรู้จักตนเอง การจัดการอารมณ์ การสร้างความสัมพันธ์ และการตัดสินใจอย่างรับผิดชอบ

โดยพัฒนาการและทักษะการเรียนรู้ของเด็กสามารถแบ่งตามช่วงอายุ 4-7 ปี ได้ดังนี้

อายุ 4-5 ปี 

- จำตัวอักษรและเสียงของตัวอักษรที่คู่กันได้

- อ่านคำง่าย ๆ ที่มีตัวอักษรอย่างน้อย 2-3 ตัวได้

- จำและอ่านตัวเลขได้ถึง 10

- เรียงลำดับตัวเลข/ สิ่งของ/ รูปทรง หรือลำดับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นได้

อายุ 5-6 ปี

- อ่านประโยคสั้น ๆ ที่มีคำศัพท์ง่าย ๆ อย่างน้อย 4-5 คำได้

- อ่านและเขียนตัวเลขได้ถึง 99

- บวกและลบเลขอย่างง่ายได้

อายุ 6-7 ปี

- อ่านประโยคสั้น ๆ แล้วเข้าใจความหมายได้

- อ่านและเขียนตัวเลขได้ถึง 999

- ลบเลขที่มีค่าไม่เกิน 99 ได้

ตัวอย่าง 7 ขั้นตอนในการปลูกฝังจิตสำนึกด้านการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม

1. AWARENESS & EDUCATION การสร้างความตระหนักรู้และการให้การศึกษา

2. HANDS ON EXPERIENCE การลงมือปฏิบัติจริง/ การเรียนรู้ผ่านประสบการณ์จริง

3. SUSTAINABLE PRACTICES การลงมือปฏิบัติอย่างยั่งยืน/ แนวทางปฏิบัติเพื่อความยั่งยืน

4. USING STEM TO ADOPT PRACTICES  การใช้แนวคิด STEM (วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี วิศวกรรมศาสตร์ และคณิตศาสตร์) มาประยุกต์ใช้ในการปฏิบัติ

5. ADOPTING & CONTINUING ENVIRONMENTAL BEHAVIOURS การปรับเปลี่ยนและรักษาพฤติกรรมที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่อง

6. VOICE OF CHANGE  การเป็นกระบอกเสียงแห่งการเปลี่ยนแปลง / การส่งเสียงเพื่อสร้างการเปลี่ยนแปลง

7. CREATIVE EXPRESSION การแสดงออกอย่างสร้างสรรค์

ตัวอย่างสื่อการเรียนรู้สำหรับเด็ก ๆ ปฐมวัย

นิทานวิทยาศาสตร์น่ารู้ สู่หัวใจรักษ์สิ่งแวดล้อม

- Animation ด้วยเทคนิค Motion Graphic และหนังสือนิทานรูปเล่มที่สอดแทรกความรู้และเสริมสร้างการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมให้แก่เด็ก จำนวน 5 เรื่อง ได้แก่ 1) เติบโตงดงาม ตามกาลเวลา      2)  โลมาสีชมพู 3) เพื่อนรักแมว 2 เมือง 4) ลูกปลาเดินเล่น และ 5) เมื่อครอบครัวหมีมีจอ

คลาวด์นิวส์ (Cloud NEWS)

- รายการเล่าข่าวประจำวันที่เข้าใจง่าย และดูได้ทั้งครอบครัว ให้เด็กได้รับรู้ข่าวสารข้อมูลสถานการณ์รอบโลก โดยใช้พี่ Clouden และ Cloudee ตัวมาสคอตก้อนเมฆเป็นผู้รายงานข่าว ทั้งเรื่องความรู้ทั่วไป เทคโนโลยีน่ารู้ สิ่งแวดล้อม ศิลปะ กีฬา เพื่อเติมทักษะความรู้ที่มีประโยชน์ให้แก่เด็ก ๆ 

Karnimal World 4 ล้อ ไล่ล่าทะลุฝัน

- Animation และ e-Book แฟนตาซี ส่งเสริมความรู้คุณธรรมพื้นฐานสำหรับเด็ก เป็นเรื่องราวของ “วี” ผู้มีความฝันอันยิ่งใหญ่ที่อยากจะเป็นเจ้าแห่งความเร็ว จึงได้ตัดสินใจเข้าร่วมการแข่งขันแชมป์ในคาร์นิมอลเวิลด์ โดยเขาได้เริ่มต้นฝึกซ้อมและพัฒนาตนเองอย่างมุ่งมั่น เพื่อจะพิสูจน์ตัวเอง ถึงแม้ว่าจะแตกต่าง แต่ก็สามารถประสบความสำเร็จได้ โดยมีเพื่อน ๆ คอยให้ความช่วยเหลือและทำความฝันของแต่ละคนให้สำเร็จไปพร้อมกัน 

จิตวิทยาพัฒนาการ และการออกแบบสิ่งแวดล้อมการเรียนรู้

       จิตวิทยาพัฒนาการเกี่ยวข้องกับการเล่น เรียนรู้และส่งผลต่อการเจริญเติบโตของเด็ก เป็นกระบวนการที่เด็ก ๆ ตระหนักถึงสภาพแวดล้อมรอบตัว ไตร่ตรองความคิด และพยายามปรับตัวผ่านการลองผิดลองถูก จนทำให้ร่างกายและจิตใจของตนเองเติบโตและพัฒนา เป็นความสามารถของมนุษย์ที่มีมาโดยธรรมชาติ

       การออกแบบสิ่งแวดล้อมการเรียนรู้ เริ่มต้นจากการศึกษาการเล่นของเด็ก เรียนรู้จากความรู้สึกนึกคิดของเด็ก รวมถึงการกระทำ โดยมีแรงกระตุ้นจากการเล่นสนุกสนานที่ทุกคนเคยประสบในวัยเด็ก การสังเกตพฤติกรรมเด็ก จะทำให้ค้นพบสิ่งใหม่ ๆ ที่สามารถใช้เป็นแนวทางในการออกแบบการเรียนรู้ และจัดสภาพแวดล้อมที่แตกต่างให้เหมาะสมกับความหลากหลายของเด็ก ผู้ใหญ่ต้องมีความเป็นกลาง และสามารถตัดสินสถานการณ์อย่างใจเย็น ตัวอย่างการออกแบบสิ่งแวดล้อมการเรียนรู้ของเด็ก เช่น ที่นั่งในการอ่านหนังสือ หรือทำกิจกรรมที่มีความหลากหลาย เอื้อให้เด็กเรียนรู้ได้ดีขึ้น หรือการใช้กระดาษเป็นวัสดุในการสร้างสิ่งสนับสนุนการเรียนรู้ เป็นกุศโลบายให้เด็กเล่นด้วยความระมัดระวัง ฝึกการสังเกต และตั้งคำถามจากสิ่งตรงหน้า  

       เทคโนโลยีในปัจจุบันมีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ช่วยให้ครูผู้สอนเตรียมการสอนได้สะดวกรวดเร็วขึ้น ผู้เรียนเข้าถึงการเรียนรู้ได้ง่าย และมีสื่อการสอนที่สนับสนุนการเรียนรู้ที่หลากหลาย แต่ในขณะเดียวกัน นวัตกรรมอื่น ๆ ที่นอกเหนือจากเทคโนโลยี เช่น การใช้ของเล่นกระดาษในการส่งเสริมการเรียนรู้และพัฒนาการของผู้เรียน การออกแบบสภาพแวดล้อมการเรียนรู้ที่เอื้อต่อผู้เรียนที่มีความต้องการที่แตกต่างกัน แม้กระทั่งการใช้บอร์ดเกมเพื่อกระตุ้นความสนใจของผู้เรียน จะช่วยสร้างเสริมความคงทนในการเรียนรู้ และสามารถนำไปใช้ในชีวิตประจำวันได้เป็นอย่างดี 

หมายเหตุ* ผู้เขียนเรียบเรียงเนื้อหาจากการเข้าร่วมงาน From Seed to Growth วันที่ 23 กรกฎาคม พ.ศ.2568 ณ อุทยานการเรียนรู้ TK Park จัดโดยกองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์ (ดองไว้นานมากค่ะ วันนี้มาแชร์กันเผื่อเป็นไอเดีย แนวทางสร้างสื่อให้เด็ก ๆ กันนะคะ) ขอบคุณผู้อ่านทุกท่านค่ะ