ก่อนเข้าฤดูฝน ช่วงที่ลมเหมาะกับการเล่นว่าว ท้องฟ้าเหนือยะลากลับมีว่าวลายวิจิตรขึ้นมาอีกครั้งในชื่อ “บูรงนิบง” และจากว่าวหนึ่งตัว ลวดลายของมันยังเดินทางต่อไปอยู่บนเสื้อ กระเป๋า และของใช้ต่าง ๆชื่อ “ว่าวบูรงนิบง” อาจทำให้เข้าใจว่าเป็นชื่อว่าวโบราณที่คนยะลาใช้สืบต่อกันมานาน แต่หลักฐานของมหาวิทยาลัยราชภัฏยะลาอธิบายว่า ว่าวบูรงนิบงเป็นงานออกแบบร่วมสมัยที่สร้างขึ้นจากการค้นคืนทุนวัฒนธรรมเดิม โดยมีว่าวเบอร์อามัสเป็นหนึ่งในต้นทางสำคัญ

จุดน่าสนใจจึงไม่ใช่เพียงรูปร่างว่าว แต่คือกระบวนการว่า จะนำสิ่งเก่ามาสร้างอัตลักษณ์ใหม่โดยยังทำให้คนเห็นได้ว่าส่วนไหนคือรากเดิม และส่วนไหนคือสิ่งที่ออกแบบขึ้นใหม่
ต้นทางคือว่าวเบอร์อามัส
ว่าวเบอร์อามัส หรือ “ว่าวทองแห่งมลายู” เป็นภูมิปัญญาว่าวที่มีความซับซ้อนด้านโครงสร้าง ใช้ซี่ไม้ไผ่จำนวนมากและต้องควบคุมความสมดุลของซ้าย ขวา และแกนกลางอย่างแม่นยำ
ในโครงการวิจัยของมหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา ทีมงานกลับไปสืบค้นความรู้เรื่องว่าวชนิดนี้ร่วมกับปราชญ์ท้องถิ่น แล้วเชื่อมต่อกับงานวิจัยก่อนหน้าที่ศึกษาความหมายของ “นก” ในวัฒนธรรมยะลา
คำว่า บูรง (Burung) ในภาษามลายูหมายถึง “นก” ส่วนเอกสารงานออกแบบของมหาวิทยาลัยราชภัฏยะลาอธิบายคำว่า “นีบง/นิบง” ในระบบชื่อที่สร้างขึ้นว่าใช้สื่อถึงเมืองยะลา
ดังนั้นว่าวบูรงนิบงจึงเป็น อัตลักษณ์ที่ถูกออกแบบขึ้นใหม่บนฐานความรู้เดิม ไม่ใช่ชื่อเดียวกับว่าวเบอร์อามัสมาตั้งแต่อดีต
โครงไผ่ 27 ซี่ ที่ต้องสมดุลทุกเส้น
ความยากของว่าวเบอร์อามัสอยู่ที่โครง ว่าวชนิดนี้ใช้ไม้ไผ่ตั้งแต่ 27 ซี่ขึ้นไป ทุกซี่ต้องเหลาให้หนาและหนักเท่ากัน โดยเฉพาะแกนกลางที่เปรียบเหมือนกระดูกสันหลัง ช่างใช้ไฟสลับกับน้ำดัดไผ่ให้ตรง หากซ้ายขวาหนักไม่เท่ากัน ว่าวจะไม่ขึ้นหรือบินเอียง

ไผ่ที่ใช้ต้องแก่จัดอายุสี่ปีขึ้นไป ยอดไม่ขาด เพราะใช้ไผ่ลำเดียวกันทั้งตัว ตากแดดราวหนึ่งสัปดาห์ แล้วผึ่งในร่มอีกหนึ่งถึงสองเดือนก่อนเหลา ส่วนลวดลายบนตัวว่าวเป็นลายมลายูโบราณ เช่น ลายใบพลู ลายใบสาเก ลายผักบุ้ง และลายดอกชบา
ผังเมืองกับดอกพิกุลบนปีกว่าว
โครงการวิจัยของมหาวิทยาลัยราชภัฏยะลาได้พัฒนาว่าวบูรงนิบงออกมาสองแบบ แบบแรกเป็นแบบประเพณีนิยม ปรับรูปทรงจากเดิมที่คล้ายคนมีแขนขาให้กลายเป็นนกกางปีก ใช้ผังเมืองยะลาเป็นโครงของตัวว่าว วางดอกพิกุลซึ่งเป็นดอกไม้ประจำจังหวัดไว้ตรงกลาง และใส่ลายนกเขาชวากับลายตาข่ายแหเป็นตารางบนตัวว่าว ส่วนแบบที่สองเรียกว่าแบบแฟนซี ยังคงรูปนกไว้ แต่ใช้ท่าทางและลวดลายที่ทันสมัยกว่า และพิมพ์ลงผ้าใบเพื่อให้ราคาเข้าถึงได้ง่าย
ลายบนว่าวพัฒนามาจากด้ามกริชที่แกะเป็นรูปนก ลายพรรณพฤกษา และช่องลมบ้านเรือน โดยมีช่างทำว่าว ศิลปิน และนักออกแบบร่วมให้ความเห็น ต่อมาลายเหล่านี้ถูกนำไปทำเป็นแก้วน้ำ หมวก กระเป๋า และผ้าพันคอ ขณะที่นักออกแบบรุ่นใหม่ชาวยะลาบางคนนำลายว่าวไปพัฒนาเป็นลายผ้าสำหรับเครื่องแต่งกาย

จากโครงว่าวสู่โครงลาย
ว่าวหนึ่งตัวเก็บทั้งรูปทรง โครงสร้าง และลวดลาย ซึ่งแยกไปต่อยอดได้หลายทาง
- ระบบลาย: มีกรณีจริงแล้วจากการนำผังเมือง ดอกพิกุล นกเขาชวา และลายแห มาวางเป็นลายเดียว นักออกแบบนำวิธีคิดนี้ไปสร้างลายผ้าที่เล่าเรื่องพื้นที่ได้
- โครงสร้าง: ถอดหลักสมดุลซ้ายขวาของโครงไผ่ ไปใช้กับโคมไฟหรือของแขวนที่ต้องลอยตัวอย่างนิ่ง
- รูปแบบ: ทำว่าวสองแบบ คือชิ้นงานฝีมือสำหรับสะสม และชิ้นงานพิมพ์ลายราคาเข้าถึงง่ายสำหรับคนรุ่นใหม่
เมื่อว่าวที่เคยอยู่ในความทรงจำถูกนำกลับมาสร้างใหม่ บูรงนิบงจึงเป็นทั้งเรื่องเล่าของเมืองและวัตถุดิบของงานออกแบบ
ที่มา
- ไทยพับลิก้า, ฟื้นวิถีชาวยะลา ชูอัตลักษณ์ซอฟต์พาวเวอร์ "ว่าวบูรงนิบง"
- Thai Research, ว่าวบูรงนิบง ธำรงวัฒนธรรมมลายู สู่ 'งานวิจัยขายได้'
- เดลินิวส์, 'บูรงนิบง' ประเดิมว่าวนานาชาติยะลา สืบสานภูมิปัญญา พัฒนาผลิตภัณฑ์
- มหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา, มรย.เปิดพื้นที่เรียนรู้ "ว่าวบูรงนิบงสร้างสุข"
- มหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา — งานออกแบบว่าวบูรงนิบง Tradition และ Fancy Version