ใครเคยเผลอกัดเปลือกมังคุดคงจำรสฝาดและขมได้ดี หนึ่งในสารสำคัญที่พบมากในเปลือกคือ แทนนิน ซึ่งเกี่ยวข้องกับการให้สีและถูกนำมาใช้ในงานฟอกย้อมมานาน เปลือกหนาสีม่วงเข้มที่เรามักทิ้งหลังกินเนื้อขาวข้างใน จึงเป็นวัตถุดิบให้สีที่นำกลับมาใช้ประโยชน์ได้

แต่สิ่งที่น่าสนใจคือ เปลือกสีม่วงไม่ได้ทำให้ผ้าออกมาเป็นสีม่วงเสมอไป เปลือกมังคุดชุดเดียวกันสามารถให้เฉดต่างกันได้ตามวิธีสกัด ชนิดเส้นใย สารช่วยย้อม และสภาพของน้ำย้อม
สีที่ซ่อนอยู่ในเปลือก
เปลือกมังคุดมีทั้งสารสีและแทนนินซึ่งสามารถนำมาใช้ในระบบย้อมสีธรรมชาติได้ สำหรับงานสิ่งทอ สีที่สกัดออกมาต้องเข้าไปจับกับเส้นใยอีกครั้ง หากจับได้ไม่ดี สีก็อาจหลุดหรือซีดลงเมื่อใช้งานและซัก

จึงมีการใช้ สารช่วยย้อมหรือมอร์แดนท์ (mordant) เพื่อช่วยให้สีทำงานกับเส้นใยได้ดีขึ้น ขณะเดียวกันสารเหล่านี้ก็สามารถทำให้เฉดสีเปลี่ยนไปด้วย
มอร์แดนท์ส่วนใหญ่เป็นสารที่มีโลหะเป็นส่วนประกอบ เช่น สารส้ม จุนสี หรือน้ำสนิมเหล็ก รวมถึงสารจากธรรมชาติบางชนิด ทำหน้าที่คล้ายสะพานที่เชื่อมสีเข้ากับเส้นใย ในแต่ละชนิดไม่ได้ให้ผลเหมือนกัน และไม่ควรกำหนดตายตัวว่า “สารชนิดนี้ต้องได้สีนี้” เพราะชนิดเส้นใย วิธีสกัด และลำดับการย้อมมีผลร่วมกันทั้งหมด
ตัวอย่างหนึ่งของการย้อมฝ้ายด้วยสีจากเปลือกมังคุดพบว่า การใช้สารส้มก่อนย้อมและหลังย้อมให้ผลด้านการติดสีแตกต่างกัน แสดงให้เห็นว่า จังหวะที่ใช้สารช่วยย้อมก็เป็นส่วนหนึ่งของสูตรสี
เปลี่ยนสภาพน้ำ สีเปลี่ยน
การทดลองกับสารสกัดเปลือกมังคุดแห้งพบว่า สารละลายในช่วงกรดและด่างให้พฤติกรรมสีต่างกัน โดยตัวอย่างหนึ่งพบช่วงกรดให้สีออกเหลือง ขณะที่เมื่อปรับไปทางด่างมากขึ้นสีเคลื่อนไปทางน้ำตาล
นั่นหมายความว่า “สูตรสี” ไม่ได้มีแค่จำนวนเปลือกมังคุด แต่รวมถึงคุณภาพน้ำ อุณหภูมิ เวลา และค่าความเป็นกรด–ด่างด้วย เมื่อเพิ่มสารช่วยย้อม เช่น สารส้ม สารประกอบเหล็ก น้ำปูนใส น้ำขี้เถ้า น้ำสนิมเหล็ก หรือวัสดุธรรมชาติอื่น ผลของสีก็เปลี่ยนอีกครั้งมีอีกการทดลองที่นำผงสีจากเปลือกมังคุดไปย้อม ผ้าฝ้าย ผ้าเรยอน และผ้าไหม พบว่าโดยพื้นฐานให้เฉดสีทอง และเมื่อเติมเกลือ สีติดผ้าทั้งสามชนิดได้ดีขึ้น ขณะที่การย้อมในสภาวะด่างทำให้เฉดบนผ้าไหมเปลี่ยนไปอีกทางหนึ่ง
ความไม่แน่นอนคือเสน่ห์
สำหรับการผลิตจำนวนมาก ความแปรผันนี้เป็นปัญหา เพราะการทำสินค้าหลายล็อตต้องควบคุมสีให้ใกล้กัน
แต่ในงานออกแบบขนาดเล็ก ความต่างของเฉดสามารถกลายเป็นลักษณะเฉพาะได้ หากผู้ผลิตบันทึกสูตรอย่างเป็นระบบ เช่น น้ำหนักเปลือกต่อผ้า ปริมาณน้ำ ค่า pH ชนิดมอร์แดนท์ อุณหภูมิ และเวลาย้อม

แทนที่จะตั้งเป้าว่า “ต้องได้สีเดิมทุกครั้ง” นักออกแบบอาจกำหนด ช่วงสีที่ยอมรับได้ เช่น น้ำตาลอมชมพู–น้ำตาลแดง–น้ำตาลเข้ม แล้วใช้ความต่างระหว่างล็อตเป็นส่วนหนึ่งของผลิตภัณฑ์
ต่อยอดจากการออกแบบสูตร ไม่ใช่แค่เลือกสี
เมื่อตัวแปรมีทั้งความสดของเปลือก น้ำที่ใช้สกัด ความร้อน มอร์แดนท์ และลำดับขั้นตอน การย้อมเปลือกมังคุดให้ได้เฉดเดิมซ้ำจึงต้องอาศัยการจดบันทึกอย่างละเอียด ข้อเสนอด้านล่างจึงเป็นแนวทางที่เป็นไปได้ทั้งหมด

- เทคนิค: ทำ "สมุดเฉด" ทดลองย้อมผ้าชิ้นเล็กแยกตามมอร์แดนท์และลำดับการใส่ แล้วติดป้ายสูตรไว้ทุกชิ้น ก่อนขยายไปย้อมผืนใหญ่
- ตัวแปร: ทดลองเปลี่ยนครั้งละหนึ่งอย่าง เช่น ชนิดเส้นใย สารช่วยย้อม หรือสภาพกรด–ด่าง เพื่อดูว่าอะไรเป็นตัวเปลี่ยนสีจริง
- ระบบลาย: เปลี่ยนความไม่สม่ำเสมอให้เป็นจุดเด่น เช่น ย้อมไล่เฉดจากเหลืองถึงน้ำตาลในผืนเดียว หรือใช้มอร์แดนท์ต่างชนิดเขียนลายบนผ้าก่อนย้อม
- ความหมาย: เล่าเรื่องวัสดุผ่านที่มาของสี ว่ามาจากเปลือกที่เหลือหลังฤดูผลไม้ ซึ่งทำให้ทุกล็อตมีเฉดเฉพาะของตัวเอง
เปลือกมังคุดจึงสอนว่า สีธรรมชาติไม่ได้ควบคุมด้วยวัตถุดิบเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นกับทุกการตัดสินใจระหว่างหม้อต้มกับผืนผ้า
ที่มา
- มูลนิธิสืบนาคะเสถียร, วัสดุธรรมชาติ ที่ให้สีต่าง ๆ
- สกว. / มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์, รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ การย้อมสีธรรมชาติกับวัตถุดิบที่ใช้ทำผ้าจวนตานี
- จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, อิทธิพลของสารไคโตซานต่อสมบัติสีย้อมบนผ้าฝ้ายที่ย้อมด้วยสีธรรมชาติที่สกัดจากเปลือกมังคุด
- วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี, ผลของอุณหภูมิและชนิดของตัวทำละลายต่อปริมาณแทนนินที่สกัดได้จากเปลือกมังคุด เปลือกเงาะ ใบชา และใบกระถินณรงค์
- Advanced Materials Research, Dyeing of Cotton Fabrics Using Natural Dye Extracted from Mangosteen Pericarps