ไม้เทพทาโร จากรากไม้หอมใต้ดินสู่งานแกะสลักร่วมสมัย

ถ้าหยิบงานแกะสลักไม้เทพทาโรขึ้นมาดม จะได้กลิ่นหอมอ่อนๆ ที่ติดอยู่ในเนื้อไม้ กลิ่นนี้ไม่ได้มาจากการพ่นน้ำหอม แต่เป็นคุณสมบัติของไม้เอง และวัตถุดิบที่ช่างในจังหวัดตรังใช้แกะ หลายชิ้นก็ไม่ได้มาจากลำต้น แต่มาจากรากและตอที่ฝังอยู่ใต้ดิน

ไม้หอมที่ชาวใต้คุ้นเคย

เทพทาโรหรือจวงหอม เป็นไม้ยืนต้นที่พบได้ทั่วทุกภาคของไทย แต่พบมากในภาคใต้ เนื้อไม้มีกลิ่นหอม น้ำมันหอมระเหยจากเนื้อไม้มีสารแซฟรอล (safrole) ซึ่งเป็นสารให้กลิ่น เป็นองค์ประกอบหลักเกือบทั้งหมด ไม้ชนิดนี้ถูกใช้ทั้งงานก่อสร้าง ปูพื้น เฟอร์นิเจอร์ และงานแกะสลัก ส่วนน้ำมันใช้ทำธูป กำยาน และผลิตภัณฑ์สปา

ในแต่ละพื้นที่มีชื่อเรียกต่างกัน ภาคใต้มักเรียก “จวง” หรือ “จวงหอม” ขณะที่ชื่อ “ตะไคร้ต้น” พบเป็นชื่อท้องถิ่นในบางภูมิภาคอื่น

เทพทาโรยังถูกมองเป็นไม้มงคล และมีการใช้ประโยชน์จากกลิ่นของไม้ในตู้หรือหีบเก็บของมาแต่เดิม โดยมีคำบอกเล่าว่าไม้ชนิดนี้ช่วยป้องกัน มอด ปลวก และแมลงบางชนิด ได้

งานหัตถกรรมใช้รากและตอเก่า

ที่ตำบลเขากอบ อำเภอห้วยยอด จังหวัดตรัง กลุ่มช่างในชุมชนรวมตัวกันทำงานแกะสลักไม้เทพทาโรจนเป็นสินค้าหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ (OTOP) ของจังหวัด วัตถุดิบหลักคือรากและตอที่ยังฝังอยู่ในดิน ซึ่งเหลือจากการโค่นต้นเทพทาโรเพื่อขยายพื้นที่ปลูกยางพาราและปาล์มน้ำมัน ชาวบ้านจึงนำส่วนที่เหลือนี้มาใช้ประโยชน์

โดยก่อนแกะต้องผึ่งรากหรือตอให้แห้งประมาณ 6–12 เดือน และไม้ที่พักนานเกินหนึ่งปีจะมีความชื้นต่ำลง เหมาะกับการแกะมากขึ้น ขั้นตอนรอนี้สำคัญ เพราะรากที่ยังชื้นสามารถเปลี่ยนขนาด แตก หรือแยกหลังแกะได้

เมื่อไม้แห้งแล้ว ช่างจะพิจารณารูปร่างเดิมของราก ความหนา ช่องว่าง กิ่ง ลายเนื้อไม้ และตำแหน่งที่จะรับน้ำหนัก ก่อนร่างว่าจะตัดส่วนใดออก ต้องออกแบบจากรูปร่างและสัดส่วนของรากที่มีอยู่ และคำนึงถึงการสูญเสียเนื้อไม้ให้น้อยที่สุด จากนั้นจึงโกลนรูปด้วยขวานหรือมีด ก่อนใช้สิ่ว เครื่องขัด และเครื่องมืออื่นเก็บรายละเอียด

จึงเป็นการออกแบบที่ให้วัสดุนำ (material-led design) คือวัสดุบอกเงื่อนไขให้แบบ มากกว่าบังคับวัสดุให้ตรงกับภาพร่างทุกอย่าง

กลิ่นและรูปทรงที่ธรรมชาติให้มา

ไม้เทพทาโรมีกลิ่นในเนื้อไม้ และรูปทรงอิสระของรากและตอ ส่วนเศษจากการแกะยังเคยถูกนำไปใช้ต่อในงานกลิ่นและผลิตภัณฑ์อื่น ทำให้รากหนึ่งก้อนไม่จำเป็นต้องมีเพียงชิ้นหลักส่วนเดียว

  • วัสดุ: ใช้เศษไม้เล็กๆ จากการแกะ ทำเป็นชิ้นงานให้กลิ่นในตู้เสื้อผ้าหรือลิ้นชัก โดยไม่ต้องใช้ไม้ชิ้นใหม่
  • โครงสร้าง: ออกแบบตามรูปทรงเดิมของรากหรือตอ แทนการตัดให้เป็นก้อนเหลี่ยม เพื่อให้แต่ละชิ้นมีเส้นสายไม่ซ้ำกัน
  • ที่มา: ระบุให้ชัดว่าใช้รากหรือตอเก่าที่เหลือจากการใช้พื้นที่เดิม ไม่ทำให้ผลิตภัณฑ์ใหม่กลายเป็นแรงจูงใจให้โค่นต้นที่ยังมีชีวิต
  • ความหมาย: เชื่อมผลิตภัณฑ์กับการปลูกหรืออนุรักษ์ต้นใหม่ในชุมชน เพื่อให้การใช้วัสดุไม่จบอยู่ที่รากเก่าที่เหลืออยู่

งานแกะสลักไม้เทพทาโรจึงไม่ได้เป็นแค่ของที่ระลึกกลิ่นหอม แต่เป็นคำถามสำหรับนักออกแบบว่า จะใช้วัสดุที่มีจำกัดอย่างไรให้ทั้งงานช่างและต้นไม้ยังอยู่ต่อไปได้

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI