ก่อนสีสังเคราะห์จะแพร่หลาย ช่างทอผ้าในภาคเหนืออาศัยสีจากสิ่งที่หาได้รอบตัว ทั้งเปลือกไม้ ผลไม้ ใบไม้ และแมลงให้สี วัตถุดิบสองชนิดที่น่าสนใจคือ “ครั่ง” ซึ่งสร้างเฉดแดงถึงชมพู และ “มะเกลือ” ที่ใช้สร้างสีน้ำตาลเข้มไปจนถึงดำ สีเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นจากการตักผงสีสำเร็จรูป แต่ต้องอาศัยการสกัด การย้อมซ้ำ และความชำนาญในการควบคุมส่วนผสม
แดงจากครั่ง ดำจากผลมะเกลือ
ครั่งเป็นแมลงขนาดเล็กที่อาศัยบนกิ่งไม้และขับสารเรซินออกมาหุ้มตัว เมื่อเก็บครั่งที่เกาะกิ่งมาบดและสกัด จะได้น้ำสีในโทนแดง–ชมพู กรมหม่อนไหมระบุว่า การย้อมครั่งสามารถใช้สารส้มและวัตถุดิบที่มีรสเปรี้ยว เช่น มะขามเปียกหรือใบพืชรสเปรี้ยว เป็นตัวช่วยในการย้อม สีที่ได้จึงไม่ได้มีเพียงแดงสด แต่เปลี่ยนได้ตามสูตรและสารช่วยย้อม

มะเกลือทำงานต่างออกไป ผลดิบของมะเกลือเป็นวัตถุดิบสำคัญในการย้อมสีเข้ม โดยนิยมใช้ผลที่ยังสดและแก่พอเหมาะ วิธีพื้นบ้านบางแห่งนำผลมาตำแล้วขยำกับผ้า ก่อนตากและย้อมซ้ำหลายครั้งจนสีค่อย ๆ เข้มขึ้น
งานศึกษาพืชให้สีดำยังพบว่า มะเกลือเป็นหนึ่งในพืชที่นิยมใช้มากที่สุด และการย้อมทับด้วยสารช่วยติด เช่น น้ำโคลนหรือเฟอร์รัสซัลเฟต สามารถช่วยให้ได้สีดำที่มีความคงทนต่อแสงและการซักในระดับดีมาก
เฉดสีไม่ได้อยู่ที่วัตถุดิบอย่างเดียว
การบอกว่า “ครั่งให้สีแดง มะเกลือให้สีดำ” จึงเป็นเพียงจุดเริ่มต้น เพราะสีจริงบนผืนผ้าขึ้นกับหลายปัจจัย ทั้งปริมาณวัตถุดิบ ชนิดเส้นใย น้ำที่ใช้ อุณหภูมิ ระยะเวลาย้อม สารช่วยติดสี และจำนวนครั้งที่นำผ้ากลับลงหม้อ

สูตรครั่งแบบหนึ่งของกรมหม่อนไหมใช้ครั่งบดแช่น้ำ ก่อนกรองน้ำสี เติมสารส้มและน้ำมะขามเปียก แล้วนำเส้นไหมลงย้อมร้อนประมาณหนึ่งชั่วโมง แต่ในพื้นที่อื่นอาจใช้พืชรสเปรี้ยวชนิดอื่นหรือปรับสัดส่วนต่างออกไป ผลลัพธ์จึงสามารถไล่ตั้งแต่ชมพู แดงส้ม ไปจนถึงแดงเข้มได้
มะเกลือก็เช่นเดียวกัน บางสูตรใช้มะเกลือร่วมกับปลีกล้วย ปูน และดินโคลน ขณะที่บางพื้นที่ย้อมมะเกลือก่อนแล้วนำผ้าไปหมักโคลนซ้ำหลายรอบ การย้อมจึงเป็นกระบวนการสะสมสีมากกว่าการเปลี่ยนผ้าให้ดำในครั้งเดียว
สีธรรมชาติในงานผ้าภาคเหนือ
องค์ความรู้เรื่องพืชให้สีปรากฏอยู่ในงานผ้าภาคเหนือหลายพื้นที่ หนึ่งในตัวอย่างสำคัญคือผลงานของ แสงดา บันสิทธิ์ ศิลปินแห่งชาติด้านการทอผ้าแห่งบ้านไร่ไผ่งาม จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งใช้พืชรอบพื้นที่เป็นแหล่งทดลองสีสำหรับงานฝ้ายทอมือ แนวคิดสำคัญจึงอยู่ที่การมองธรรมชาติรอบตัวเป็นวัตถุดิบสำหรับสร้างสี ไม่ใช่ยึดติดกับสูตรเดียวหรือเฉดเดียว

แนวทางนี้ยังพบในสตูดิโอรุ่นใหม่ในภาคเหนือ ที่ใช้วัตถุดิบธรรมชาติหลายชนิดในการสร้างสีบนเสื้อผ้า โดยครั่งให้โทนชมพู ขณะที่มะเกลือถูกนำไปสร้างโทนน้ำตาล แสดงให้เห็นว่าวัตถุดิบดั้งเดิมสามารถถูกทดลองให้เกิดเฉดใหม่ได้โดยไม่จำเป็นต้องยึดกับภาพจำเดิม
ความไม่เหมือนกัน คือส่วนหนึ่งของคุณค่า
ข้อจำกัดของสีธรรมชาติคือการควบคุมให้เหมือนกันทุกล็อตทำได้ยาก เพราะวัตถุดิบเปลี่ยนไปตามฤดูกาล พื้นที่ปลูก และสภาพของพืช แต่ในอีกมุมหนึ่ง ความแตกต่างนี้คือสิ่งที่ทำให้งานย้อมแต่ละครั้งมีเอกลักษณ์
สำหรับนักออกแบบ ครั่งและมะเกลือจึงไม่ได้เป็นเพียง “สีแดง” กับ “สีดำ” แต่เป็นระบบของการทดลองที่สามารถปรับน้ำหนักสี ผสมสารช่วยย้อม และสร้างเฉดใหม่ตามวัสดุและกระบวนการ
สีธรรมชาติหนึ่งเฉดจึงไม่ได้เกิดจากวัตถุดิบเพียงชนิดเดียว หากเกิดจากความสัมพันธ์ระหว่างธรรมชาติ เวลา และมือของคนย้อม
ที่มา
- กรมหม่อนไหม, การย้อมไหมให้ได้สีแดงด้วยครั่ง โดยใช้เทคนิคการย้อมร้อนผสมสารช่วยย้อมhttps://qsds.go.th/wp-content/uploads/2017/pdf/2013-11-04-yom4.pdf
- กรมหม่อนไหม, ฐานความรู้ครั่ง วัสดุย้อมสีธรรมชาติโทนสีแดง–ชมพูhttps://www.qsds.go.th/encyclopedia/viewWord.php?id_words=236
- วารสารวิชาการคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ สจล., พืชพื้นเมืองสำหรับย้อมผ้าสีดำhttps://so04.tci-thaijo.org/index.php/archkmitl/article/view/108993
- ศิลปกรรมสาร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, กระบวนการสร้างงานศิลปหัตถกรรมกับฝ้ายทอมือ “แสงดา บันสิทธิ์”https://so05.tci-thaijo.org/index.php/fineartstujournal/article/view/233909