ขนแกะบนดอยแม่ฮ่องสอน จากเส้นใยต่างถิ่นสู่ผ้าทอพื้นบ้าน

เมื่อพูดถึงผ้าทอไทย เรามักนึกถึงฝ้ายกับไหม น้อยคนจะรู้ว่าบนดอยของแม่ฮ่องสอนมีผ้าที่ทอจากขนแกะ แหล่งสำคัญคือบ้านห้วยห้อม อำเภอแม่ลาน้อย หมู่บ้านชาวปกาเกอะญอในหุบเขาสูง ลองนึกภาพเช้าฤดูหนาวที่หมอกยังไม่จาง แกะฝูงเล็กเล็มหญ้าอยู่ไม่ไกล ขณะที่ผู้หญิงในบ้านนั่งเหยียดขา ขึงเส้นด้ายไว้กับเอว แล้วค่อย ๆ สอดเส้นขนแกะสีนวลเข้าไปทีละแถว

ผลที่ได้คือ “ผ้าฝ้ายทอผสมขนแกะบ้านห้วยห้อม” ซึ่งปัจจุบันได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นสินค้าสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือ GI ของพื้นที่

ขนแกะไม่ใช่วัสดุดั้งเดิมที่มีอยู่เองบนดอย

สถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย (องค์การมหาชน) หรือ SACIT บันทึกว่า ราว พ.ศ. 2500 กลุ่มมิชชันนารีที่เดินทางเข้ามาในบ้านห้วยห้อมเห็นทักษะการทอผ้าของชาวปกาเกอะญอ จึงถ่ายทอดความรู้เรื่องการนำขนแกะมาปั่นเป็นเส้นด้ายสำหรับทอผ้า ก่อนที่หน่วยงานรัฐและโครงการพัฒนาจะเข้ามาช่วยต่อยอด

ช่วงหลังการพัฒนาชุมชน มีทั้งการปลูกกาแฟ การเลี้ยงแกะ และการทอผ้าขนแกะเพิ่มขึ้น จนกลายเป็นกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่สำคัญของบ้านห้วยห้อม กรณีนี้จึงต่างจากเรื่องเล่างานคราฟต์ที่มักบอกว่าทำแบบนี้มาตั้งแต่บรรพบุรุษ เพราะที่นี่แสดงให้เห็นอีกแบบว่า ชุมชนสามารถรับเทคนิคใหม่เข้ามา แล้วพัฒนาให้สัมพันธ์กับทักษะเดิมของตัวเองได้

จากขนแกะสู่เส้นด้าย ไม่ใช่กระบวนการสั้น ๆ

ตามข้อมูลการผลิตของบ้านห้วยห้อม แกะเริ่มตัดขนได้เมื่ออายุครบหนึ่งปี โดยตัดในช่วงฤดูร้อน ขนที่ได้ต้องผ่านการล้างหลายครั้ง ต้มเพื่อกำจัดไขมัน แล้วตากแดดประมาณ 2–3 วันจนแห้งสนิท จากนั้นใช้หวีสางให้เส้นใยแยกตัวและฟูนุ่ม ก่อนนำไปปั่นเป็นด้าย

จุดสำคัญอยู่ที่การเลือกให้เส้นใยทำหน้าที่ต่างกัน โดยใช้ ฝ้ายเป็นเส้นยืน ซึ่งเป็นโครงของผืนผ้า และ ขนแกะเป็นเส้นพุ่ง เพื่อเพิ่มลักษณะผิวสัมผัสและคุณสมบัติในการให้ความอบอุ่น

สีของผ้ามาจากธรรมชาติรอบตัว มีทั้งขมิ้น รากยอป่า กากกาแฟ ใบหม่อน เปลือกขนุน และเปลือกเพกา ส่วนลวดลายมีตั้งแต่ลายดั้งเดิมอย่างลายลูกแก้ว ลายดอกเข็ม ลายข้าวโพด และลายบันได ไปจนถึงลายประยุกต์อย่างลายเจดีย์และลายดอกบัว

จากผ้าทอพื้นถิ่นสู่ผลิตภัณฑ์หลากหลาย

ผ้าทอขนแกะบ้านห้วยห้อมได้รับการพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์หลายประเภท ทั้งย่าม พรม ผ้าพันคอ ผ้าคลุมไหล่ ผ้าตัดเสื้อ และผ้าสำหรับใช้ในบ้าน มีขายทั้งในและต่างประเทศ

การพัฒนาผ้าขนแกะไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะบ้านห้วยห้อม ที่บ้านปางตอง ตำบลหมอกจำแป่ ยังมีกลุ่มวิสาหกิจชุมชนผ้าทอขนแกะปางตอง ซึ่งนำขนแกะมาแปรรูปเป็นสินค้าสร้างรายได้ สะท้อนว่าขนแกะยังเป็นวัสดุที่มีบทบาทในเศรษฐกิจชุมชนแม่ฮ่องสอน

จากผ้าทอขนแกะสู่การคิดเรื่องผสมวัสดุ

คุณค่าของผ้าทอขนแกะไม่ได้อยู่เพียงความอบอุ่น แต่ยังอยู่ที่วิธีเลือกวัสดุให้ทำงานร่วมกัน ซึ่งสามารถนำไปพัฒนาผลิตภัณฑ์ร่วมสมัยได้

  • โครงสร้างวัสดุ: ทดลองสัดส่วนฝ้ายและขนแกะให้เหมาะกับเนื้อผ้าที่ต้องการ โดยคำนึงถึงความแข็งแรง น้ำหนัก และผิวสัมผัส
  • การออกแบบผลิตภัณฑ์: ใช้ผ้าขนแกะเฉพาะส่วนที่ต้องการความอบอุ่นหรือพื้นผิวพิเศษ เช่น ปกเสื้อ แผงหน้า หรือส่วนตกแต่งกระเป๋า แทนการใช้เต็มชิ้น
  • การระบุแหล่งที่มา: บันทึกแหล่งผลิตเส้นใยและกลุ่มทอ พร้อมตรวจสอบเงื่อนไขการใช้ชื่อ GI เพื่อให้ผู้ซื้อแยกผลิตภัณฑ์บ้านห้วยห้อมออกจากผ้าขนแกะพื้นที่อื่นได้

ผ้าทอขนแกะแม่ฮ่องสอนจึงเป็นตัวอย่างของการพัฒนาวัสดุที่ไม่ได้เริ่มจากการคิดค้นเส้นใยชนิดใหม่ แต่เกิดจากการนำความรู้ใหม่มาทำงานร่วมกับทักษะเดิม จนสร้างผลิตภัณฑ์ที่มีเอกลักษณ์ของพื้นที่

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI