ลายกนกบนตลับเงินชิ้นหนึ่งจะดูเด่นได้ ไม่ใช่เพราะเนื้อเงินถูกขัดจนเงาเพียงอย่างเดียว แต่เพราะพื้นที่รอบลายเป็นสีดำสนิท ความต่างระหว่างเงินกับดำคือหัวใจของเครื่องถม

หัตถศิลป์ที่ต้นทางยังมีหลายข้อสันนิษฐาน
เครื่องถม หรือ “ถมนคร” เป็นงานหัตถกรรมสำคัญของนครศรีธรรมราช มีข้อสันนิษฐานว่าเริ่มผลิตในประเทศไทยมาตั้งแต่สมัยอยุธยา แต่ต้นทางของเทคนิคยังไม่มีข้อยุติ
มีข้อสันนิษฐานหลายแนวทาง ทั้งความเป็นไปได้ว่าได้รับอิทธิพลจากชาวโปรตุเกสที่เข้ามาค้าขายในนครศรีธรรมราช ความเห็นที่เชื่อมโยงกับงานโลหะจากอินเดีย และอีกแนวคิดหนึ่งที่มองว่ายาถมแบบไทยพัฒนาขึ้นในนครศรีธรรมราชเอง
หลักฐานในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชระบุว่า เจ้าเมืองนครศรีธรรมราชได้รับคำสั่งให้จัดหาช่างถมฝีมือดีไปทำเครื่องราชบรรณาการ ต่อมาใน พ.ศ. 2459 พระรัตนธัชมุนีได้ก่อตั้งโรงเรียนช่างถมขึ้นที่วัดท่าโพธิ์ จังหวัดนครศรีธรรมราช เพื่อถ่ายทอดวิชาช่างอย่างเป็นระบบ ก่อนที่การเรียนการสอนด้านงานถมจะพัฒนาและเปลี่ยนรูปแบบสถาบันต่อมาในภายหลัง
ยาถม โลหะสีดำที่หลอมลงร่อง
"ยาถม" คือส่วนผสมของโลหะและสารหลายชนิด ได้แก่ เงิน ทองแดง ตะกั่ว และกำมะถัน ตำราการทำยาถมแบบดั้งเดิมบางชุดใช้ความร้อนประมาณ 300 องศาเซลเซียส หลอมโลหะให้เข้ากัน ก่อนเติมกำมะถันจนส่วนผสมเปลี่ยนเป็นสีดำ จากนั้นจึงทำให้เย็นและเตรียมไว้สำหรับใช้ลงถม
มีการแบ่งการสร้างลายและขึ้นรูปเครื่องถมไว้ 6 ขั้น คือ

- ออกแบบ: เขียนลายไทย เช่น ลายกนก ลายใบเทศ ลายประจำยาม ลายกระจัง หรือลายก้านขด
- ตอกสลัก: ติดแบบลงบนแผ่นเงิน วางบนกะบะชัน ซึ่งเป็นแท่นรองที่ช่วยรับแรงและยึดชิ้นงาน แล้วใช้สิ่วปลายแหลมหลายขนาดตอกให้เกิดร่องตามลาย
- ขึ้นรูป: ตัดด้วยเลื่อยฉลุและเคาะดัดให้ได้ทรง
- ลงยาถม: ใช้เปลวไฟหลอมแท่งยาถมให้ไหลปิดบริเวณที่ตอกสลักไว้ทั้งหมด
- ขัดยาถม: เมื่อเย็นแล้ว ตะไบและขัดด้วยกระดาษทรายจากหยาบไปละเอียด ยาถมบนส่วนนูนจะหลุดออก เหลือเพียงในร่อง
- เพลาลาย: ใช้สิ่วตอกเก็บรายละเอียดอีกครั้งให้ลายมีมิติ
ผลลัพธ์คือลายเงินนูนต่ำที่ถูกล้อมด้วยพื้นดำ สองสีนี้ฝังอยู่ในเนื้อชิ้นงานเดียวกัน

ถมเงิน ถมทอง และถมตะทอง
เครื่องถมมีทั้ง ถมเงินหรือถมดำ และงานที่เพิ่มทองเข้ามาหลังจากลงยาถมแล้ว ถมเงินใช้สีของเนื้อเงินตัดกับพื้นยาถมสีดำ ส่วนถมทองเพิ่มขั้นตอน “เปียกทอง” คือการนำทองมาทาบนบริเวณลายก่อนให้ความร้อนเพื่อให้ทองติดแน่นกับชิ้นงาน
สำหรับ ถมตะทอง หลักการใกล้เคียงกับถมทอง แต่ต่างกันที่เลือกทาทองเฉพาะบางส่วนของลาย ไม่ได้ปิดทองทั้งลาย จึงทำให้ชิ้นงานหนึ่งชิ้นมีทั้งเงิน ทอง และพื้นดำอยู่ร่วมกัน
วิธีเปียกทองแบบดั้งเดิมใช้ปรอทร่วมกับทอง ซึ่งเป็นกระบวนการที่มีความเสี่ยงต่อสุขภาพ จึงไม่ควรนำไปทดลองนอกระบบช่างที่มีความรู้และมาตรการควบคุมที่เหมาะสม
ต่อยอดงานดีไซน์
ช่างและนักวิชาการในพื้นที่เริ่มนำเครื่องถมไปใช้ในรูปแบบใหม่แล้ว ทั้งการออกแบบเครื่องประดับถมนครจากลวดลายศิลปะศรีวิชัย และการทำหูหิ้ว บานพับ และหน้ากระเป๋าถมเงินเพื่อประกอบกับกระเป๋าย่านลิเภา
- ระบบลาย: การคิดลายเป็นคู่ "ส่วนที่เป็นเงิน" กับ "ส่วนที่เป็นพื้นดำ" ช่วยให้ลายเรขาคณิตหรือลายร่วมสมัยอ่านง่ายแม้ชิ้นงานจะเล็ก
- ผิวสัมผัส: ลายนูนต่ำจากการขัดยาถมและเพลาลาย ให้ความรู้สึกต่างระดับเมื่อสัมผัส เป็นแนวทางที่เป็นไปได้สำหรับเครื่องประดับที่ต้องการทั้งภาพและสัมผัส
- วิธีประกอบ: ใช้ชิ้นถมเป็นข้อต่อหรือชิ้นส่วนเด่นบนวัสดุอื่น เช่น งานจักสานหรือหนัง แทนการทำทั้งชิ้นด้วยโลหะ
เครื่องถมนครจึงไม่ได้สอนเพียงวิธีสร้างลวดลายบนเงิน แต่สอนให้เห็นว่าลายจะเด่นได้เมื่อพื้นที่รอบลายถูกออกแบบอย่างตั้งใจเช่นกัน พื้นดำไม่ได้เป็นฉากหลังที่เกิดขึ้นทีหลัง แต่เป็นส่วนหนึ่งของลายตั้งแต่ก่อนช่างจะลงสิ่วครั้งแรก
ที่มา
- วารสารนาคบุตรปริทรรศน์ (TCI), กระบวนการสร้างสรรค์ศิลปหัตถกรรมเครื่องถม เพื่อตกแต่งกระเป๋าหิ้วจักสานย่านลิเภาจังหวัดนครศรีธรรมราช
- วารสารศิลปกรรมสาร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (TCI), การศึกษาลวดลายศิลปะศรีวิชัย เพื่อมาประยุกต์ใช้ในการออกแบบพัฒนาเครื่องประดับถมนคร
- กรุงเทพธุรกิจ, เครื่องถมนครฯ หัตถศิลป์ชั้นสูง มรดกล้ำค่าของเมืองไทย