เครื่องประดับผมชาวอาข่า: จากบันทึกวิถีชีวิตบนดอยสูง สู่แรงบันดาลใจงานคราฟ

บนดอยสูงทางภาคเหนือ กลุ่มชาติพันธุ์แต่ละกลุ่มต่างมีวิธีแต่งศีรษะอันเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว แต่กลุ่มที่โดดเด่นและซับซ้อนที่สุดกลุ่มหนึ่งคือชาวอาข่า ซึ่งตั้งถิ่นฐานยู่ในหลายจังหวัดทางภาคเหนือของไทย โดยมีชุมชนจำนวนมากในเชียงรายและพื้นที่ใกล้เคียง สำหรับผู้หญิงอาข่า เครื่องประดับศีรษะจึงทำหน้าที่คล้ายภาษาภาพที่ช่วยบอกกลุ่มย่อย ช่วงวัย และสถานะบางอย่างของผู้สวม

สัญลักษณ์บอกวัยและสถานะในชุมชนผาฮี้

ที่บ้านผาฮี้ ตำบลโป่งงาม อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย เป็นพื้นที่ซึ่งชาวอาข่าสามกลุ่มย่อย ได้แก่ ลอมี้ ผะหมี้ และอู่โล้ อาศัยอยู่ร่วมกันในหมู่บ้านเดียวกัน โดยต่างยังคงรักษาการแต่งกายดั้งเดิมไว้อย่างเข้มแข็ง

เด็กหญิงอาข่าจะเริ่มสวมหมวกคลุมศีรษะรูปแบบเรียบง่าย เมื่อเติบโตขึ้น เครื่องประดับบนหมวกจะค่อยๆ เพิ่มขึ้นตามวัยอย่างต่อเนื่องตลอดหลายปี จนหมวกมีรายละเอียดซับซ้อนขึ้นตามวัยและฐานะ

ในอดีตหญิงอู่โล้บางชุมชนสวมเครื่องประดับศีรษะทุกวันแม้ยามนอน ขณะที่ปัจจุบันนิยมสวมใส่ในโอกาสพิเศษและงานพิธีกรรมสำคัญ เช่น หญิงสาวอู่โล้วัย 13 ถึง 18 ปีที่ยังไม่ได้แต่งงานจะสวมหมวกคลุมทรงหนึ่ง และจะเปลี่ยนแบบหมวกอย่างเป็นทางการเมื่อเข้าพิธีแต่งงานแล้วเท่านั้น

ภาษาของวัสดุ

วัสดุบนหมวกอาข่ามีทั้งของจากธรรมชาติและวัสดุที่ได้จากการแลกเปลี่ยนหรือซื้อขาย เช่น ลูกเดือย ขนไก่ ลูกปัด กระดุม และเหรียญโลหะ

ตัวอย่างหมวกหญิงอู่โล้ที่แต่งงานแล้วในคอลเล็กชันของ Maxwell Museum of Anthropology มหาวิทยาลัยนิวเม็กซิโก มีโครงสานจากเส้นใยหญ้า ประดับขนไก่ย้อมแดง สายลูกเดือย และเหรียญเก่า ผู้หญิงที่มีฐานะจะใช้เหรียญเงินเก่า ส่วนคนที่มีน้อยกว่าก็ใช้เหรียญราคาต่ำแทน หมวกเก่าบางใบยังใช้ขนสัตว์ป่าอย่างขนชะนี ซึ่งควรอ่านเป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่แนวทางผลิตซ้ำ

กลุ่มลอมี้ใช้ลูกปัดเป็นพระเอก หญิงลอมี้สวมหมวกแบนที่มีแผ่นเงินรูปสี่เหลี่ยมคางหมูเชิดขึ้นด้านหลัง ลูกปัดสีเหลือง แดง และขาว ห้อยอยู่ข้างหมวก ใต้คางมีสายลูกปัดห้อยจำนวนมาก ส่วนสาวรุ่นจะมีเหรียญห้อยข้างหมวกข้างละ 4 ถึง 5 เหรียญ ปลายเป็นรูปพระจันทร์ครึ่งเสี้ยว

กลุ่มผะหมี้เลือกเงินเป็นหลักหมวกของหญิงผะหมี้วัยผู้ใหญ่มีลักษณะคล้ายหมวกเกราะ ประดับด้วยแผ่นเงินวงกลมนูนเต็มใบ สะท้อนแสงแวววาวเมื่อออกกลางแจ้ง

ขนไก่ไม่ได้อยู่บนศีรษะผู้หญิงเท่านั้น ชายหนุ่มอู่โล้พันผ้าสีดำกว้างราว 8 เซนติเมตร เสียบขนไก่ย้อมสีธรรมชาติและแซมดอกไม้ พออายุราว 40 ปีขึ้นไปจะเปลี่ยนเป็นผ้าสีแดง และเลิกประดับขนไก่กับดอกไม้

จากหมวกบนดอยสู่โต๊ะนักออกแบบ

ทีมนักวิจัยสาขาทัศนศิลป์และการออกแบบ มหาวิทยาลัยบูรพา ลงพื้นที่หมู่บ้านรวมมิตร อำเภอเมืองเชียงราย ซึ่งมีชาวกะเหรี่ยง อาข่า และม้งอยู่ร่วมกัน แล้วเก็บลวดลายได้ 55 ลาย ในนั้นเป็นลายอาข่า 22 ลาย

ทีมวิจัยพบว่าเสน่ห์ของงานอาข่าอยู่ที่การปักและการปะผ้า ผสมกับหอยเบี้ย เหรียญเงิน และลูกปัดหลายขนาด เมื่อนำลวดลายไปออกแบบเป็นของที่ระลึกร่วมสมัย ชุดเครื่องประดับอาข่าได้คะแนนความพึงพอใจระดับมาก สูงกว่าชุดที่ได้แรงบันดาลใจจากม้งและกะเหรี่ยง แต่ผลนี้สะท้อนกลุ่มผู้บริโภคในงานวิจัยเท่านั้น ไม่ใช่ความเห็นของชุมชน

สำหรับนักออกแบบที่ต้องการนำอัตลักษณ์อาข่าไปต่อยอด ควรเริ่มจากการศึกษาและระบุกลุ่มย่อยรวมถึงความหมายของแต่ละชิ้นอย่างถูกต้อง ปรึกษาชุมชนเจ้าของวัฒนธรรม ให้เครดิตอย่างเป็นธรรม และตกลงเรื่องผลประโยชน์อย่างโปร่งใส หากนำไปพัฒนาเป็นสินค้าเชิงพาณิชย์

ลูกปัดเม็ดเดียวอาจดูเล็ก แต่บนหมวกอาข่า มันคือบันทึกชีวิตของผู้หญิงคนหนึ่ง

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI