ย่ามเถาวัลย์ของชาวมละบริ เส้นใยจากป่าที่ถักด้วยมือ

กระเป๋าหนึ่งใบเริ่มต้นจากเถาวัลย์ในป่าได้อย่างไร? สำหรับชาวมละบริในจังหวัดน่าน เถาวัลย์ที่เรียกว่า “ทะแปต” ไม่ได้เป็นเพียงพืชเลื้อยริมลำธาร แต่เป็นวัตถุดิบสำหรับทำ “ญอก” หรือถุงย่ามที่ใช้ใส่ของระหว่างเดินทางและหาทรัพยากรจากป่า

ย่ามชนิดนี้ไม่ได้เกิดจากการนำเส้นด้ายขึ้นกี่ แต่ใช้มือถักเส้นใยเถาวัลย์ที่ผ่านการลอก ตาก และปั่นเป็นเชือก จนเกิดตาข่ายรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูนที่มีปมเล็ก ๆ เรียงต่อกัน ความรู้เรื่องพืชและเทคนิคการถักทำให้ย่ามมีความเหนียว ทนทาน สามารถบรรทุกของหนักได้ และกลายเป็นงานหัตถกรรมที่ได้รับการขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) ในนาม “ญอกมละบริน่าน”

ทะแปต เถาวัลย์ที่กลายเป็นเส้นเชือก

ทะแปตเป็นไม้เถาเลื้อยที่พบตามพื้นที่ชุ่มชื้นใกล้ลำธารบริเวณเชิงเขาทางภาคเหนือ ชาวมละบริอาศัยความรู้เรื่องพืชในป่าเลือกเถาวัลย์ที่มีเส้นใยเหนียวและเหมาะกับการทำย่าม

ขั้นตอนเริ่มจากผ่าเถาวัลย์ตามยาว ลอกไส้และขูดเปลือกสีเขียวออก เหลือเส้นใยสีขาวที่นำไปตากให้แห้ง จากนั้นใช้มือปั่นเส้นใยให้เป็นเกลียว เมื่อเส้นใยท่อนหนึ่งหมดก็ทาบเส้นใหม่แล้วปั่นต่อจนได้เชือกยาว ก่อนนำไปพันเก็บบนอุปกรณ์ไม้ไผ่เพื่อเตรียมถัก

สีของญอกมาจากวัสดุธรรมชาติ เช่น สีฟ้าจากพืชที่เรียกว่า “ทรอม” สีม่วงจากเมล็ดผักปลัง สีเหลืองจากขมิ้น และสีแดงจากรากไม้ผสมขี้เถ้า เส้นเชือกที่ย้อมแล้วสามารถนำมาสลับสีระหว่างถักให้เกิดแถบสีแนวนอนบนย่ามได้

ถักด้วยมือ แต่มีโครงสร้างที่คิดมาแล้ว

เอกลักษณ์ของญอกอยู่ที่ช่องตาข่ายรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูนขนาดใกล้เคียงกันทั่วทั้งใบ ช่างใช้ไม้ไผ่ขนาดเล็กช่วยกำหนดระยะช่องถัก แต่ละปมจึงเป็นทั้งจุดเชื่อมเส้นใยและส่วนหนึ่งของลวดลาย

สายสะพายก็มีวิธีทำต่างจากตัวกระเป๋า โดยใช้โครงไม้ไผ่และอุปกรณ์ช่วยยกเส้นเพื่อสร้างสายที่แข็งแรง ก่อนนำมาติดกับปากย่าม

นี่คือความน่าสนใจของญอกในมุมออกแบบวัสดุ เพราะความแข็งแรงไม่ได้มาจากเส้นใยเพียงอย่างเดียว แต่ยังสัมพันธ์กับวิธีปั่นเชือก ขนาดช่องตาข่าย การผูกปม และการทำสายสะพาย ซึ่งเป็นความรู้ที่สืบทอดผ่านการลงมือทำของชาวมละบริ

จากย่ามใส่ของป่าสู่สินค้า GI

ในอดีตชาวมละบริใช้ญอกใส่หัวเผือก หัวมัน และสิ่งของที่หาได้จากป่า เอกสาร GI บันทึกภูมิปัญญาการใช้งานในอดีตว่า ญอกหนึ่งใบอาจใช้ได้นานประมาณ 5–6 ปี ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับลักษณะและสภาพการใช้งาน

เมื่อวิถีชีวิตเปลี่ยนไป ญอกจึงมีบทบาทเป็นสินค้าหัตถกรรมสร้างรายได้มากขึ้น ปัจจุบันชุมชนมละบริในจังหวัดน่านมีการรวมกลุ่มผลิตย่าม และคนรุ่นใหม่เข้ามาช่วยพัฒนารูปแบบและช่องทางจำหน่ายออนไลน์ สะท้อนว่าการสืบทอดญอกไม่ได้จำกัดอยู่กับการรักษารูปทรงเดิม แต่รวมถึงการปรับตัวให้เข้ากับการใช้งานและตลาดปัจจุบันด้วย

เมื่อวัสดุจากป่าต้องมีอนาคต

การต่อยอดญอกเป็นผลิตภัณฑ์ร่วมสมัยมีโจทย์มากกว่าการเปลี่ยนรูปทรงกระเป๋า เพราะต้องคำนึงถึงแหล่งเถาวัลย์ กำลังผลิตของช่าง และความเหมาะสมของการนำภูมิปัญญาไปใช้

  • การจัดการวัสดุ: ศึกษาวิธีเก็บเกี่ยวที่เปิดโอกาสให้พืชฟื้นตัว โดยทำงานร่วมกับชุมชนและผู้ดูแลพื้นที่ป่า
  • การออกแบบโครงสร้าง: ทดลองขนาดช่องถัก ความหนาของเชือก และรูปแบบสายสะพายให้เหมาะกับการใช้งานใหม่ โดยให้ช่างมละบริร่วมพัฒนาต้นแบบ
  • การสร้างมูลค่า: พัฒนาสินค้าโดยรักษาเอกลักษณ์งานถัก ระบุแหล่งผลิตและผู้สร้างสรรค์ พร้อมตรวจสอบเงื่อนไขการใช้ชื่อ GI ให้ถูกต้อง

ญอกมละบริจึงเป็นตัวอย่างที่ทำให้เห็นว่า วัสดุธรรมดาในสายตาคนทั่วไปอาจมีคุณค่าอย่างมากเมื่ออยู่ในมือผู้ที่รู้จักมันดี และการพัฒนางานคราฟต์ให้ร่วมสมัยควรเริ่มจากการรักษาทั้งความรู้ของช่างและแหล่งทรัพยากรที่ทำให้งานชิ้นนั้นเกิดขึ้นได้

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI