ในชุมชนชายฝั่งภาคใต้ เสื่อเตยปาหนันไม่ได้เป็นเพียงของใช้สำหรับปูนั่งหรือปูนอน แต่เข้าไปอยู่ทั้งในงานแต่งงาน พิธีทางศาสนา และบางพื้นที่ยังใช้ในพิธีศพ

ความน่าสนใจคือ หากข้ามทะเลไปยังฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย หรือมาเลเซีย ก็พบงานสานเสื่อจากพืชสกุลเตยเช่นกัน แม้จะใช้สายพันธุ์ วิธีเตรียมใบ และชื่อเรียกต่างกัน แต่กลับมีทั้งโครงสร้างลาย วิธีสืบทอด และบทบาทในชีวิตที่คล้ายกันอย่างน่าประหลาด
ใบมีหนามที่ต้องทำให้นิ่มก่อนสาน
เตยปาหนัน หรือเตยทะเล พบตามชายฝั่งและตามแนวชายฝั่งและป่าชุมชนใกล้ชายหาด ใบยาวและหนา มีหนามทั้งบริเวณขอบใบและเส้นกลางด้านล่าง จึงไม่สามารถนำมาสานได้ทันที ช่างต้องเลือกใบที่ไม่อ่อนหรือแก่เกินไป ลิดหนามออก แล้วผ่านกระบวนการทำให้เส้นใยนิ่มก่อนกรีดเป็น “เส้นตอก” สำหรับสาน
วิธีเตรียมไม่ได้มีสูตรเดียว บางพื้นที่ลนใบด้วยไฟเล็กน้อยก่อนแช่น้ำ ขณะที่บางพื้นที่ใช้การต้ม ทำให้ใบนุ่ม มีเงา และทนชื้นทนราขึ้น และทำให้เส้นเหมาะกับการจักสานมากขึ้น จากนั้นจึงกรีดเป็นเส้น แช่น้ำ ตาก และย้อมสีตามวิธีของแต่ละชุมชน

ที่บ้านดุหุน อำเภอสิเกา จังหวัดตรัง ช่างยังมีวิธีดูแลทรัพยากรตั้งแต่ขั้นเก็บใบ โดยเลือกใบที่พอดีและตัดไม่ลึกถึงโคนกอ ทำให้ต้นเตยสามารถแตกหน่อใหม่และนำมาใช้หมุนเวียนต่อได้
เสื่อที่บอกเล่าช่วงชีวิต
ชาวบ้านภาคใต้เรียกเสื่อสำหรับปูนั่งหรือปูนอนว่า “สาดอ่อน” หรือ “สาดปาหนัน” ในชุมชนมุสลิมบางแห่ง เสื่อยังเกี่ยวข้องกับพิธีแต่งงาน โดยคู่บ่าวสาวช่วยกันเตรียมใบและสานเสื่อสำหรับปูรับพิธีนิกะห์ (พิธีสมรสตามหลักศาสนาอิสลาม)
เสื่อสำหรับงานแต่งนิยมใช้ลายที่ละเอียด เช่น ลายขัด ลายสอง ลายสาม ลายดอกพิกุล ลายงูเหลือม ลายอกปู ลายลูกแก้ว และลายกระดานหมากรุก จำนวนผืนที่จัดเตรียมในบางชุมชนยังสะท้อนฐานะของครอบครัวด้วย
เมื่อวางเสื่อซ้อนกัน ผืนบนสุดเรียกว่า “สาดยอด” และสานประณีตกว่าผืนอื่น บางแบบตกแต่งกระจกที่มุมเสื่อ ทำให้ตำแหน่งของเสื่อแต่ละผืนสัมพันธ์กับระดับความละเอียดของงาน
ในอีกช่วงหนึ่งของชีวิต เสื่อยังถูกใช้ในพิธีศพ มุสลิมบางท้องถิ่นใช้สาดปาหนันสีธรรมชาติที่ไม่ย้อมรองร่างก่อนนำไปฝังที่กุโบร์ (สุสาน) งานศึกษาตีความสีธรรมชาตินี้ว่าเชื่อมโยงกับความบริสุทธิ์ ความเคารพ และความนอบน้อมต่อผู้เสียชีวิต
ญาติทางวัฒนธรรมข้ามทะเล
งานศึกษาในวารสารคณะมัณฑนศิลป์ มหาวิทยาลัยศิลปากร เปรียบเทียบเสื่อเตยในสี่ประเทศ ชาวซามาในจังหวัดตาวี-ตาวีของฟิลิปปินส์สานเสื่อสองชั้นที่เรียกว่า "เตโป" (TEPO’) และใช้ท่อนซุงหนักกลิ้งทับใบให้ยืดหยุ่น ชาวอาเจะห์ในอินโดนีเซียเรียกเสื่อของตนว่า "ติการ์ปันดัน" ส่วนในมาเลเซีย เตยมีชื่อท้องถิ่นว่า "เมิงกวง" และเคยใช้เสื่อห่อร่างผู้เสียชีวิตเช่นกัน
จุดร่วมที่พบคือ ช่างสานแทบทุกพื้นที่เป็นผู้หญิงที่รับวิชาจากแม่หรือเครือญาติ นิยมลายเรขาคณิตและสีสด ใช้ความร้อนเตรียมใบ และแบ่งเสื่อตามหน้าที่ เส้นใหญ่สานหยาบใช้งานเกษตร เส้นเล็กลายละเอียดใช้ในพิธี ชาวมุสลิมชายฝั่งสตูล กระบี่ และตรังยังเล่าสืบกันมาว่า ภูมิปัญญานี้ได้รับถ่ายทอดจากบรรพบุรุษชาวอินโดนีเซียที่อพยพมาตั้งรกรากทางภาคใต้ตอนล่าง
จากเส้นตอกต่อยอดสู่ลายใหม่
เสื่อเตยปาหนันชวนให้มองงานสานเป็นภาษาร่วมของภูมิภาค มากกว่าเป็นของเฉพาะถิ่นใดถิ่นหนึ่ง

- ระบบลาย: ช่างที่บ้านดุหุนสานลายเรขาคณิตแบบโบราณคู่กับลายขัดที่ย้อมเส้นตอกไล่เฉดสีโทนน้ำเงิน ฟ้า และสีธรรมชาติ เป็นการปรับลายเดิมให้ร่วมสมัย
- วิธีเตรียมวัสดุ: เปรียบเทียบการลนไฟ ต้ม หรือกลิ้งใบ เพื่อดูว่ากระบวนการแต่ละแบบเปลี่ยนความนุ่มและสัมผัสของเส้นอย่างไร
- ความหมาย: แนวทางที่เป็นไปได้คือ หยิบเรื่อง "สีธรรมชาติ" กับ "สาดยอด" มาเล่าในงานออกแบบ เช่น ของใช้ที่ซ้อนชั้นโดยให้ชั้นบนสุดละเอียดที่สุด
เสื่อเตยปาหนันจึงไม่ได้บอกเพียงเรื่องของวัสดุหนึ่งชนิด แต่เผยให้เห็นว่าคนในหลายชายฝั่งของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ต่างเรียนรู้วิธีเปลี่ยนใบมีหนามให้กลายเป็นเสื่อที่อยู่ทั้งในบ้าน พิธีกรรม และความทรงจำของครอบครัว
ที่มา
- วารสารวิชาการคณะมัณฑนศิลป์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, วัฒนธรรมและภูมิปัญญาหัตถกรรมจักสานเสื่อใบเตยในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
- Silpakorn University e-Journal, วิถีแห่งทรัพยากรเตยของช่างจักสานเตยปาหนันชุมชนบ้านดุหุน จังหวัดตรัง
- วารสารศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, ภูมิปัญญางานหัตถกรรมจักสานเตยปาหนันสะท้อนจิตวิญญาณชุมชน