ผ้าทอกะเหรี่ยงบ้านดอยยาว หนึ่งผืนใช้ทั้งร่างกายและเวลา

บนดอยทางภาคเหนือ เสื้อฝ้ายของชาวกะเหรี่ยงไม่ได้เริ่มต้นที่จักรเย็บผ้า แต่เริ่มที่ระเบียงบ้าน ปลายเส้นด้ายด้านหนึ่งผูกไว้กับเสา อีกด้านผูกกับแผ่นหนังที่คาดรอบเอวของหญิงชาวกะเหรี่ยงซึ่งนั่งราบกับพื้น เมื่อเธอเอนตัวไปข้างหลัง เส้นด้ายก็ตึง เมื่อโน้มตัวมาข้างหน้า ด้ายก็หย่อน ร่างกายของผู้ทอจึงกลายเป็นส่วนหนึ่งของเครื่องทอ นี่คือ "กี่เอว" ภูมิปัญญาที่ชาวกะเหรี่ยงสืบทอดกันมานานกว่าร้อยปีกี่เอวพบในชุมชนกะเหรี่ยงหลายพื้นที่ แต่รูปแบบเสื้อ สี และลวดลายแตกต่างกันตามกลุ่มย่อยและท้องถิ่น บทความนี้ใช้กรณีของกลุ่มผ้ากะเหรี่ยงบ้านดอยยาว จังหวัดลำพูน เป็นแกนหลัก และอ้างอิงแบบแผนจากชุมชนปกาเกอะญอในพื้นที่อื่นประกอบ

กี่ที่ใช้ร่างกายเป็นโครง

กี่เอวไม่ต้องมีโครงไม้ใหญ่อย่างกี่พื้นเมืองทั่วไป ผู้ทอเริ่มจากการเรียงด้ายยืนพันรอบหลักไม้ทีละรอบ ใช้ด้ายตะกอแยกด้ายออกเป็นสองชุด แล้ววนซ้ำไปเรื่อย ๆ จนได้ความกว้างที่ต้องการ

เมื่อขึ้นด้ายเสร็จ ปลายด้านหนึ่งจะผูกกับฝาหรือเสาบ้าน สูงประมาณระดับศีรษะของผู้ทอขณะนั่ง อีกด้านผูกกับแผ่นหนังคาดเอว ผู้ทอขยับตัวถอยหลังจนได้ความตึงที่พอดี เพราะเครื่องทอเล็กและพกพาง่าย จึงใช้พื้นที่น้อยกว่ากี่ทั่วไปมาก

สิ่งที่น่าสนใจคือ หน้าผ้าจากกี่เอวจะกว้างเท่ากับลำตัวของผู้ทอ เสื้อกะเหรี่ยงจึงเกิดจากผ้าทอสองชิ้นเย็บติดกัน เว้นช่องตรงกลางไว้สวมหัว พับครึ่ง เว้นช่องให้แขนลอด แล้วเย็บข้างลงไปถึงชายเสื้อ

ในชุมชนปกาเกอะญอหลายแห่ง เครื่องแต่งกายยังใช้บอกช่วงชีวิต หญิงที่ยังไม่แต่งงานสวมชุดยาวพื้นขาว ส่วนหญิงที่แต่งงานแล้วเปลี่ยนเป็นเสื้อตัวสั้นคู่กับผ้าถุง และอาจตกแต่งด้วยด้ายสีหรือลูกเดือย ทั้งนี้ สีและรายละเอียดแตกต่างกันไปในแต่ละชุมชน

ยี่สิบวันกับผ้าหนึ่งผืน

ความช้าคือหัวใจของงานนี้ ผ้าลายจกที่ทอด้วยกี่เอวแต่ละผืนใช้เวลาทอนานกว่า 20 วัน ลายจกแบบกะเหรี่ยงเคยมีมากกว่า 300 ลาย แต่ทุกวันนี้เหลือเพียงร้อยกว่าลายเท่านั้น

ในกรณีของกลุ่มผ้ากะเหรี่ยงบ้านดอยยาว ผ้าลายจกบางผืนใช้เวลาทอนานกว่า 20 วัน แต่ขายได้เพียงผืนละ 200–300 บาท แม้จะมีชาวบ้านบางคนทอได้ฝีมือระดับมืออาชีพ ที่สามารถาขายได้ผืนละเป็นหมื่น แต่ก็คงยังขาดคนช่วยพัฒนาศักยภาพ

จากกี่เอวสู่ตลาดแฟชั่น

ทางออกของกลุ่มบ้านดอยยาวคือแบรนด์ "ทากิริ" ซึ่งในภาษากะเหรี่ยงแปลว่า "ลาย" กลุ่มนี้แบ่งการผลิตเป็นสองทาง ทางแรกใช้ฝ้ายโรงงานย้อมสีเคมี ทอได้เร็ว ราคาไม่สูง ตัดเป็น "เชเบอะเลอะเปลอ" หรือเสื้อกะเหรี่ยงโบราณ ส่งให้พ่อค้าแม่ค้านำไปขายต่อ

ทางที่สองคือผ้าย้อมสีธรรมชาติจากพืชในท้องถิ่น ประดู่ให้สีน้ำตาล ไม้ขนุนให้สีเหลือง แก่นฝางให้สีม่วงหรือแดง ดอกทองกวาวให้สีส้ม และครั่งให้สีชมพู กลุ่มได้เรียนรู้เทคนิคจาก สวทช. รวมถึงการใช้เอนไซม์ที่ช่วยให้เส้นฝ้ายซึ่งเคยแข็งกระด้างนุ่มขึ้นและติดสีสม่ำเสมอ ผ้าเหล่านี้กลายเป็นชุดเดรส ผ้าพันคอ หมวก กระเป๋า ไปจนถึงสายสะพายกีตาร์ ขายในงานแสดงสินค้าและช่องทางออนไลน์ ส่วนกระเป๋าผ้าทอมือกะเหรี่ยงของกลุ่มก็ได้รางวัลชนะเลิศระดับจังหวัดลำพูนเมื่อปี 2564

ความพยายามเพิ่มมูลค่าไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะที่ลำพูน ในจังหวัดตาก กรมส่งเสริมอุตสาหกรรมได้นำแนวคิด “การตลาดนำการผลิต” มาใช้พัฒนาคุณภาพและรูปแบบผลิตภัณฑ์ เพื่อให้ผู้ทอมีรายได้พร้อมกับรักษาการทอด้วยกี่เอว

เสื้อกะเหรี่ยงหนึ่งตัวไม่ได้ทอด้วยมือเท่านั้น แต่ทอด้วยทั้งร่างกายและเวลา

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI