กระดาษสาเชียงใหม่ จากบ้านต้นเปาสู่แพ็กเกจจิ้งและวัสดุทอ

คนส่วนใหญ่รู้จักกระดาษสาผ่านร่มบ่อสร้าง แต่ก่อนจะกลายเป็นร่มสีสด กระดาษเหล่านั้นจำนวนมากเริ่มต้นจากหมู่บ้านใกล้กันอย่าง “บ้านต้นเปา” อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ แหล่งทำกระดาษสาที่สืบทอดงานฝีมือมานานกว่าร้อยปี

จากวัสดุสำหรับทำร่ม ห่อของ และใช้ในชีวิตประจำวัน วันนี้กระดาษสาเชียงใหม่ขยับไปไกลถึงกล่องบรรจุภัณฑ์ งานตกแต่งภายใน เชือก และวัสดุที่สามารถนำไปทอร่วมกับเส้นฝ้ายได้ แสดงให้เห็นว่า “กระดาษ” ไม่จำเป็นต้องจบลงที่การเป็นแผ่นเสมอไป

บ้านต้นเปา แหล่งกระดาษสาคู่ร่มบ่อสร้าง

วัตถุดิบสำคัญคือเปลือกของต้นปอสา หรือ Paper Mulberry ซึ่งมีเส้นใยเหนียวเหมาะสำหรับทำกระดาษ ในอดีตบ้านต้นเปามีต้นปอสาไม่มากนัก จึงต้องซื้อวัตถุดิบจากพื้นที่อื่น เช่น เชียงดาว ก่อนนำมาแปรรูปในชุมชน

กระบวนการดั้งเดิมเริ่มจากเตรียมเปลือกสา ต้มให้นิ่ม แล้วทุบด้วยค้อนไม้จนเยื่อแตกละเอียด การทุบด้วยมือช่วยให้เส้นใยไม่ถูกตัดสั้นมากเกินไป จึงประสานตัวกันเป็นแผ่นกระดาษที่เหนียวและทนทาน เหมาะกับการนำไปหุ้มร่มบ่อสร้างซึ่งต้องเผชิญทั้งแดดและฝน

เมื่อความต้องการเพิ่มขึ้น เครื่องตีเยื่อและอุปกรณ์สมัยใหม่จึงเข้ามาช่วยลดแรงงาน แต่หลักสำคัญยังอยู่ที่การทำให้เส้นใยกระจายตัวและยึดกันเป็นแผ่น

“ช้อน” กับ “แตะ” สองวิธีสร้างกระดาษหนึ่งแผ่น

การขึ้นแผ่นกระดาษสามีสองวิธีสำคัญ วิธีแรกคือ “ช้อน” โดยกระจายเยื่อสาในบ่อน้ำ แล้วใช้ตะแกรงช้อนเยื่อขึ้นมาอย่างรวดเร็ว ความหนาของกระดาษขึ้นกับปริมาณเยื่อในน้ำและฝีมือของช่าง

อีกวิธีคือ “แตะ” ช่างจะชั่งเยื่อในปริมาณที่ต้องการ วางลงบนตะแกรงในน้ำตื้น แล้วใช้มือเกลี่ยให้กระจายทั่วแผ่น วิธีนี้ใช้เวลามากกว่า แต่ควบคุมความหนาได้ดี

ระหว่างขึ้นแผ่นยังสามารถเติมสี ดอกไม้ ใบไม้ หรือลวดลายต่าง ๆ ลงในเนื้อกระดาษ ก่อนนำตะแกรงไปตากแดด หากแดดจัด กระดาษอาจแห้งและลอกออกจากตะแกรงได้ภายในประมาณ 1–2 ชั่วโมง

จากของห่อ สู่แพ็กเกจจิ้ง

กระดาษสาไม่ได้เพิ่งถูกนำมาใช้ห่อของในยุคแพ็กเกจจิ้ง คนล้านนาใช้กระดาษสาแผ่นบางห่อสิ่งของที่ต้องทะนุถนอมมาแต่เดิม รวมถึงใช้ทำพับสา โคม และตุงในบริบททางศาสนาและชีวิตประจำวัน

จุดเปลี่ยนสำคัญของบ้านต้นเปาเกิดขึ้นเมื่อราวๆ ปี 2520 เมื่อเริ่มรับคำสั่งซื้อจากลูกค้า ทั้งในประเทศและต่างประเทศ ภายใต้การส่งเสริมจากภาครัฐ รูปแบบสินค้าจึงขยายจากกระดาษสำหรับทำร่มไปสู่กระดาษห่อของขวัญ การ์ด กล่อง สมุด และผลิตภัณฑ์ตกแต่ง

ปัจจุบันผู้ผลิตในต้นเปาสามารถกำหนดความหนาของกระดาษได้หลายระดับ เช่น 200, 300 หรือ 400 แกรม รวมถึงย้อมสีธรรมชาติ ทำบาติก และอัดลายนูน ทำให้วัสดุเดียวกันไปอยู่ได้ตั้งแต่บรรจุภัณฑ์จนถึงงานตกแต่งภายใน

เมื่อกระดาษเปลี่ยนจาก “แผ่น” เป็น “เส้น”

อีกแนวทางการพัฒนาเกิดขึ้นที่ “เฮือนปอสา” อำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเปลี่ยนกระดาษสาจากแผ่นให้กลายเป็นเชือก ด้วยการพันเกลียวหรือพับเป็นเส้นขนาดเล็ก เพื่อเพิ่มความเหนียวสำหรับการผูก มัด และตกแต่ง

ต่อมาเส้นกระดาษสาถูกนำไปทอร่วมกับฝ้ายพื้นเมือง โดยใช้ฝ้ายเป็นเส้นยืนและกระดาษสาเป็นเส้นพุ่ง เกิดเป็นวัสดุที่มีลักษณะคล้ายผ้าทอ น้ำหนักเบา และทนทานกว่ากระดาษทั่วไป ก่อนนำไปพัฒนาเป็นกระเป๋า ปกสมุด โคมไฟ และของตกแต่งบ้าน จนได้รับการคัดสรรเป็นผลิตภัณฑ์ OTOP ระดับ 5 ดาว

ในอีกทางหนึ่ง งานวิจัยด้านสิ่งทอยังทดลองนำเส้นใยจากเปลือกชั้นในของต้นปอสามาปั่นเป็นเส้นด้ายโดยตรง พบว่าวิธีปั่นและขนาดเส้นใยมีผลต่อความเรียบ ความแข็งแรง และการยืดตัวของเส้นด้าย เปิดอีกเส้นทางให้ปอสาเดินจากโลกของกระดาษเข้าสู่โลกของสิ่งทอ

จากเปลือกไม้หนึ่งชนิด กระดาษสาเชียงใหม่จึงไม่ได้มีเพียงชีวิตเดียว วันนี้มันเป็นได้ทั้งแผ่นสำหรับห่อของ เส้นสำหรับผูก และวัสดุที่นำไปทอเป็นผืนใหม่ได้อีกครั้ง

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI