กระดาษข่อยสีบัวทอง เมื่อเยื่อไม้ไม่ได้จบแค่การเป็นกระดาษ

กระดาษหนึ่งแผ่นอาจมีหน้าที่เป็นที่จารึกตัวอักษร แต่ที่ศูนย์ศิลปาชีพสีบัวทอง จังหวัดอ่างทอง กระดาษข่อยเดินทางไปไกลกว่านั้น เพราะวัสดุชนิดเดียวถูกนำไปทำทั้งสมุดข่อย สมุดปาฏิโมกข์ ตาลปัตร และหัวโขน

โดยเฉพาะหัวโขนทำให้เห็นคุณสมบัติของกระดาษในอีกมิติ จากแผ่นบางสองมิติ กระดาษต้องถูกนำมาซ้อนและขึ้นรูปจนกลายเป็นเปลือกสามมิติที่คงรูปได้หลังถอดออกจากหุ่นต้นแบบ เรื่องนี้ทำให้กระดาษข่อยน่าสนใจไม่เพียงในฐานะงานอนุรักษ์ แต่ยังเป็นกรณีศึกษาว่า เส้นใยพืชธรรมดาสามารถเปลี่ยนหน้าที่ได้มากเพียงใดเมื่อเราออกแบบกระบวนการให้ต่างออกไป

จากต้นข่อยสู่แผ่นกระดาษ

ครูสิทธิ เวฬุมาศ ครูศิลปาชีพด้านเครื่องกระดาษและงานหัวโขน เป็นผู้ศึกษากระบวนการทำกระดาษข่อยจากช่างและชุมชนต่าง ๆ รวมถึงรับคำแนะนำจากกรมศิลปากร ก่อนนำความรู้กลับมาทดลองและรื้อฟื้นการทำกระดาษข่อยที่ศูนย์ศิลปาชีพสีบัวทอง

ข้อมูลจาก สถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย (SACIT) อธิบายว่า ต้องเลือกต้นหรือกิ่งข่อยที่ไม่แก่หรืออ่อนเกินไป แล้วใช้วัตถุดิบสดภายในวันนั้น เปลือกถูกลอกออก ก่อนฉีกเนื้อเยื่อเป็นเส้นและตากแดด เมื่อแห้งจึงนำไปหมักกับปูนขาวและต้มจนเยื่อสะอาดและอ่อนนุ่ม

จากนั้นช่างทุบเยื่อให้ละเอียด ตีกับน้ำ เทลงบนแม่พิมพ์ เกลี่ยให้บางสม่ำเสมอ รีดน้ำ และตากจนแห้ง ขั้นสุดท้ายคือใช้หินแม่น้ำหรือเปลือกหอยผิวมันรีดผิวกระดาษทั้งสองด้านให้เรียบ

กระดาษข่อยที่สีบัวทองรื้อฟื้นขึ้นจึงมีความเหนียว ทนทาน และการประสานตัวของเยื่อดี เหมาะกับการนำไปทำหัวโขนต่อ

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อกระดาษถูกนำไปทำหัวโขน

ครูสิทธิเริ่มศึกษางานกระดาษข่อยเพื่ออนุรักษ์วัสดุที่เคยใช้กับหัวโขน หลังหัวโขนจากวัสดุสังเคราะห์อย่างเรซิ่นได้รับความนิยมมากขึ้น ต่อมาศูนย์สีบัวทองจึงให้ความสำคัญกับการนำกระดาษข่อยกลับมาใช้กับหัวโขน ทั้งหัวยักษ์ หัวลิง เศียรครู และหัวโขนต้นแบบ

ในงานหัวโขน กระดาษไม่ได้มีหน้าที่รองรับหมึก แต่ต้องถูกนำไปปิดทับบนหุ่นต้นแบบหลายชั้นเพื่อสร้างเปลือกของศีรษะ ก่อนถอดออกและเข้าสู่ขั้นตอนสร้างรายละเอียดอื่นต่อไป

นี่คือการเปลี่ยนบทบาทของวัสดุอย่างชัดเจน—จากพื้นผิวสำหรับเขียน กลายเป็นวัสดุสำหรับสร้างรูปทรง

วัสดุเดียว เดินทางต่อยอดไปได้ไกล

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่า แผนกผลิตกระดาษข่อยของศูนย์ศิลปาชีพสีบัวทองไม่ได้ผลิตวัสดุเพื่อทำหัวโขนเพียงอย่างเดียว แต่ยังนำไปทำ สมุดปาฏิโมกข์ ตาลปัตร และสมุดข่อย

วัสดุเดียวจึงถูกใช้ต่างหน้าที่ ตั้งแต่เป็นแผ่นสำหรับการเขียน เป็นส่วนหนึ่งของเครื่องใช้ทางพระพุทธศาสนา ไปจนถึงวัตถุสามมิติสำหรับงานโขน

สิ่งที่น่าสนใจจึงไม่ใช่เพียงว่า “กระดาษข่อยทำอะไรได้บ้าง” แต่คือ กระบวนการใดทำให้วัสดุชนิดเดียวเปลี่ยนหน้าที่ได้

สำหรับนักออกแบบ การต่อยอดกระดาษข่อยไม่จำเป็นต้องสร้างหัวโขนรูปแบบใหม่ แต่สิ่งที่ควรหยิบไปศึกษาคือ เส้นใย การประสานตัว ความหนาของแผ่น การซ้อนชั้น การขึ้นรูป และผิวสัมผัสหลังแห้ง

คุณสมบัติเหล่านี้เปิดคำถามใหม่ได้ เช่น หากเปลี่ยนความหนาของเยื่อจะได้แผ่นแบบไหน หากซ้อนหลายชั้นแล้วขึ้นรูปบนแม่พิมพ์อื่นจะเกิดวัตถุประเภทใด หรือผิวธรรมชาติของกระดาษสามารถกลายเป็นส่วนหนึ่งของงานออกแบบโดยไม่ต้องปิดทับหรือพิมพ์ลายเพิ่มได้หรือไม่

เมื่อเข้าใจเช่นนี้ สิ่งที่นักออกแบบควรกลับไปคิดต่อยอดคือ เยื่อพืชหนึ่งชนิดสามารถถูกออกแบบให้เปลี่ยนจากแผ่นบางไปเป็นรูปทรงอื่นๆ ได้อย่างไร

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI