เส้นใยผักตบชวาภาชี จากวัชพืชน้ำสู่โลกสิ่งทอ

ผักตบชวามักถูกมองในฐานะวัชพืชน้ำที่ต้องกำจัด เพราะเติบโตเร็วและสามารถปกคลุมทางน้ำได้ในเวลาไม่นาน แต่เมื่อแยกโครงสร้างของลำต้นออกมาดู สิ่งที่เคยเป็นปัญหายังมีเซลลูโลสและเส้นใยที่สามารถนำไปพัฒนาเป็นวัตถุดิบสำหรับงานสิ่งทอได้

ที่ตำบลไผ่ล้อม อำเภอภาชี จังหวัดพระนครศรีอยุธยา มีการนำผักตบชวามาพัฒนาเป็นเส้นใย ก่อนต่อยอดไปถึงเสื้อผ้าและผ้าพันคอ จุดที่น่าสนใจจึงไม่ใช่เพียงการ ใช้ของที่เคยทิ้ง แต่คือการเปลี่ยนวัสดุจากลำต้นอวบน้ำที่ใช้ในงานจักสาน ให้กลายเป็นเส้นที่สามารถเข้าสู่ระบบการทอได้

จากลำต้นอวบน้ำสู่เส้นใยที่ปั่นได้

ฐานข้อมูลของ ศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ (TCDC) ระบุว่า เส้นใยผักตบชวาของ สำนักงานส่งเสริมการเรียนรู้ (กศน.) ไผ่ล้อม ผลิตโดยการแยก เยื่อแอลฟาเซลลูโลส (Alpha Cellulose) ซึ่งเป็นส่วนของเซลลูโลสที่มีความบริสุทธิ์ค่อนข้างสูงออกจากพืช แล้วนำมาปั่นเป็นเส้นใย

จุดเด่นของเส้นใยมีความเหนียวและยาว สามารถนำไปใช้ได้ทั้งงานจักสานและการแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์สิ่งทอ

ตรงนี้ต่างจากการใช้ผักตบชวาในงานสานทั่วไป ซึ่งมักนำลำต้นมาตากแห้งแล้วใช้เป็นเส้นหรือมัดโดยตรง เพราะการเข้าสู่โลกสิ่งทอต้องแยกวัสดุลงไปถึงระดับเส้นใย แล้วสร้าง “เส้น” ขึ้นใหม่สำหรับการทอ

ผักตบชวากับฝ้าย: หาจุดพอดีของเส้นใย

อีกคำถามสำคัญคือ หากมีเส้นใยผักตบชวาแล้ว จำเป็นหรือไม่ที่ผืนผ้าจะต้องใช้ผักตบชวา 100 เปอร์เซ็นต์

ทีมวิจัยจากคณะอุตสาหกรรมสิ่งทอและออกแบบแฟชั่น มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลพระนคร พัฒนาเส้นด้ายจากผักตบชวาออกเป็นสองแบบ คือ เส้นใยผักตบชวา 100 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งได้เส้นด้ายหยาบและนำไปใช้เป็นเส้นยืน กับเส้นด้ายผสม ฝ้าย 60 : เซลลูโลสจากผักตบชวา 40 ซึ่งนุ่มกว่าและใช้เป็นเส้นพุ่ง

ผลที่ได้คือ เส้นด้ายที่ผสมฝ้ายมีความกระด้างน้อยกว่า ขณะที่เส้นใยผักตบชวาล้วนมีโครงสร้างบอบบาง ต้องพัฒนาอีกหลายขั้นกว่าจะแข็งแรงพอสำหรับการทอ โดยผักตบชวาราว 50 ต้นให้เส้นด้ายประมาณ 200 เมตร พอทอผ้าได้ราว 1 หลา

สิ่งนี้ทำให้เห็นว่า การพัฒนาวัสดุธรรมชาติไม่จำเป็นต้องยืนยันว่ายิ่งใช้วัสดุท้องถิ่นมากยิ่งดี แต่ต้องหาสัดส่วนที่เหมาะกับหน้าที่ของผืนผ้าด้วย

จากวัชพืชสู่ผลิตภัณฑ์แฟชั่น

ภาชีมีการนำเส้นใยผักตบชวามาทำเป็นเสื้อผ้าสำหรับทั้งผู้หญิงและผู้ชาย รวมถึงผ้าพันคอ ซึ่งการขยับจากของจักสานไปสู่เครื่องแต่งกายทำให้โจทย์เปลี่ยนทันที เพราะวัสดุต้องสัมพันธ์กับร่างกายมากขึ้น ทั้งเรื่องความนุ่ม น้ำหนัก ผิวสัมผัส และการเคลื่อนไหวของผืนผ้า

นี่จึงเป็นอีกตัวอย่างว่า ผลิตภัณฑ์ใหม่ไม่ควรถูกคิดก่อนคุณสมบัติของวัสดุ แต่ควรเริ่มจากคำถามว่า เส้นใยแบบนี้เหมาะกับโครงสร้างผ้าและการใช้งานแบบใด

เล่นกับสัดส่วน เปลี่ยนสัมผัสของผ้า

สำหรับนักออกแบบ จุดน่าต่อยอดจากผักตบชวา คือการทดลองเรื่อง Fiber Blending หรือการผสมเส้นใย

  • เปลี่ยนสัดส่วนระหว่างผักตบชวากับฝ้ายเพื่อปรับความนุ่มและความแข็ง
  • เลือกให้เส้นใยหนึ่งทำหน้าที่เป็นเส้นยืน อีกชนิดเป็นเส้นพุ่ง
  • เปลี่ยนความหนาของเส้นเพื่อสร้างพื้นผิว
  • ทดลองโครงสร้างการทอที่ทำให้ลักษณะเฉพาะของผักตบชวาปรากฏชัดเฉพาะบางส่วนของผืนผ้า

ดังนั้นคุณค่าของผักตบชวา คือการเรียนรู้ว่า เส้นใยธรรมชาติชนิดหนึ่งควรถูกผสม จัดวาง และสร้างโครงสร้างร่วมกับวัสดุอื่นอย่างไรจึงจะได้สมบัติที่เหมาะกับการใช้งานจริง

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI