จักสานบางเจ้าฉ่า งานมือที่ส่งต่อมาหลายรุ่น

ตอกไม้ไผ่หนึ่งเส้นแทบไม่มีความแข็งแรงพอจะตั้งเป็นรูปทรงได้ด้วยตัวเอง แต่เมื่อหลายเส้นถูกวางขัดกันในทิศทางที่เหมาะสม สิ่งที่เคยอ่อนและงอได้กลับกลายเป็นตะกร้า ภาชนะ หรือโครงสร้างที่อยู่ทรงนี่คือหัวใจของงานจักสานบ้านบางเจ้าฉ่า อำเภอโพธิ์ทอง จังหวัดอ่างทอง ที่ถูกส่งต่อกันมาหลายรุ่น จากของใช้ในนาอย่างกระบุง ตะกร้า ข้อง และไซ ก่อนพัฒนาเป็นกระเป๋าถือ หีบเก็บของ และของตกแต่งบ้าน จนกลายเป็นสินค้าหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ (OTOP) ที่รู้จักทั่วประเทศ และกระบุงจากชุมชนนี้ยังถูกเลือกใช้ในพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญมานานกว่า 20 ปี

จากไผ่สีสุกสู่เส้นตอก

ชุมชนบางเจ้าฉ่ามีความรู้เรื่องจักสานไม้ไผ่สืบทอดมายาวนาน ปัจจุบันยังมีพื้นที่เรียนรู้ สาธิตกระบวนการตั้งแต่เลือกไม้ไผ่ จักตอก เลือกลวดลาย สาน รมควัน ไปจนถึงการประกอบชิ้นงาน

ไม้ไผ่ที่นิยมใช้คือไผ่สีสุก ซึ่งถูกผ่าและจักให้กลายเป็นเส้นตอก ก่อนควบคุมขนาดให้เหมาะกับงาน

ตอกที่กว้างหรือหนาจะให้ความรู้สึกและความแข็งต่างจากตอกเส้นเล็ก ขณะที่ทิศทางของเส้นยืนและเส้นที่ขัดผ่านกันเป็นตัวกำหนดทั้งลวดลายและการกระจายแรงบนผิวงาน

ดังนั้นลายจักสานไม่ได้เป็นเพียงสิ่งตกแต่ง แต่เกิดจากโครงสร้างของวัสดุเอง

ตอกยืนกับตอกนอน ทำงานไม่เหมือนกัน

หลักพื้นฐานของงานจักสานไทยคือการใช้ตอกแนวตั้งหรือ "ตอกยืน" เป็นโครง แล้วใช้ตอกแนวนอนสอดขัดสลับขึ้นลง ลายที่ง่ายที่สุดคือลายขัด ซึ่งยกขึ้นหนึ่งเส้นแล้วข่มลงหนึ่งเส้นสลับกันไป

หากมองเชิงโครงสร้าง ตอกแนวยืนทำหน้าที่เป็นแนวหลักของรูปทรง ขณะที่ตอกที่สานขัดช่วยยึดแนวเหล่านั้นเข้าด้วยกัน ความถี่และความแน่นของการสานจึงมีผลต่อทั้งรูปทรง ความโปร่ง และความแข็งของชิ้นงาน

การจักตอกก็มีผลเช่นกัน ตอกที่จักขนานกับผิวไผ่เรียกว่า "ตอกปื้น" ให้ผิวเรียบและดัดโค้งง่าย ส่วนตอกที่จักขวางผิวไผ่เรียกว่า "ตอกตะแคง" จะมีผิวไผ่อยู่ที่สันทุกเส้น ทำให้ขอบแข็งแรงกว่า

ความต่างของหน้าตัดและความหนาของตอกเปิดโอกาสให้นักออกแบบทดลองกำหนดเส้นที่แข็งกว่าในส่วนรับแรง และใช้เส้นที่บางกว่าในพื้นที่ที่ต้องการความโปร่งหรือความยืดหยุ่น

ทิศทางของเส้นคือระบบออกแบบ

บทเรียนที่ส่งต่อจากมือช่างบางเจ้าฉ่าสู่โต๊ะทำงานของนักออกแบบคือ การมองลายสานเป็นระบบโครงสร้าง ไม่ใช่แค่ลวดลายบนผิว

  • โครงสร้าง: เปลี่ยนความถี่ของตอกยืน เพื่อควบคุมความโค้งและความตั้งของทรง
  • วัสดุ: วางตอกหนาในจุดรับแรง และใช้ตอกบางในพื้นที่ที่ต้องการความโปร่ง
  • ระบบลาย: ใช้ลายสานต่างชนิดในชิ้นเดียว เพื่อให้แต่ละส่วนมีทั้งหน้าที่และหน้าตาต่างกัน

แนวทางนี้เคยถูกทดลองจริงแล้ว งานวิจัยด้านการออกแบบชิ้นหนึ่งที่ทำร่วมกับชุมชนบางเจ้าฉ่าพัฒนาโคมไฟตั้งพื้น โคมไฟตั้งโต๊ะ และที่นั่งจากงานจักสานของชุมชน ซึ่งทั้งโคมไฟและที่นั่งต้องอาศัยความเข้าใจเรื่องโครงสร้างตอกมากกว่าภาชนะทั่วไป เพราะหนึ่งต้องให้แสงลอดผ่าน อีกหนึ่งต้องรับน้ำหนักคน

ด้านการตกแต่งผิว ชุมชนมีทั้งการย้อมตอก การรมควันฟางข้าวให้ได้สีเหลืองสม่ำเสมอ และการเคลือบเงา ซึ่งล้วนเป็นตัวเลือกให้นักออกแบบเล่นกับสีและผิวสัมผัสได้อีกมาก

จักสานบางเจ้าฉ่าจึงไม่ใช่เพียงงานมือที่ละเอียด แต่เป็นตัวอย่างของการคิดเรื่องแรงและรูปทรงผ่านเส้นไม้ไผ่ ทุกทิศทางที่ตอกถูกวางลงไป คือการตัดสินใจว่าชิ้นงานนั้นจะตั้งอยู่และใช้งานได้อย่างไร

ที่มา

ภาคอีสาน

Ask OKMD AI