บนซุ้มประตู ธรรมาสน์ หรือเครื่องประดับในงานช่างไทย มักมีชิ้นแก้วสีเล็ก ๆ แทรกอยู่ระหว่างลายปิดทอง เมื่อแสงตกกระทบ ชิ้นแก้วเหล่านั้นจะเปล่งประกายคล้ายอัญมณี ทั้งที่จริงแล้วเป็นแผ่นแก้วบางที่เรียกว่า "กระจกเกรียบ"
ความน่าสนใจของกระจกเกรียบไม่ได้อยู่ที่ความงามเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่โครงสร้างของวัสดุ เพราะกระจกเกรียบเป็นวัสดุสองชั้น ด้านหน้าเป็นแก้วสีบาง ด้านหลังเป็นตะกั่ว แผ่นกระจกเกรียบบางได้ถึงราวครึ่งมิลลิเมตร และเปราะคล้ายข้าวเกรียบ ซึ่งเป็นที่มาของชื่อ ขณะที่กระจกโบราณอีกแบบที่เรียกว่า "กระจกจืน" มีเนื้อหนากว่าและตัดด้วยกรรไกรได้ ความบางและเปราะของกระจกเกรียบทำให้ช่างต้องคิดตั้งแต่วิธีตัด การเรียง ไปจนถึงช่องว่างระหว่างชิ้น
แก้วบางบนหินเรียบ ตะกั่วหนึ่งชั้นด้านหลัง
ในคลังข้อมูลของ สถาบันส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย (SACIT) มีผลงานกระจกเกรียบจากช่างในจังหวัดนนทบุรี ซึ่งเป็นทายาทรุ่นที่ 4 ของสายตระกูลช่าง และบันทึกขั้นตอนการทำไว้ละเอียด

ช่างผสมผงแร่ที่ให้สีตามสัดส่วน แล้วหลอมที่อุณหภูมิราว 800–1,000 องศาเซลเซียส จนเนื้อแก้วเหลวคล้ายน้ำผึ้ง จากนั้นเทลงบนหินผิวเรียบ เช่น หินแกรนิต หยก หรืออาเกต แล้วปล่อยให้แข็งตัวเอง ขั้นต่อมาคือเทตะกั่วที่หลอมที่ราว 400 องศาเซลเซียสทับด้านหลัง ตะกั่วช่วยสะท้อนแสงให้สีแก้วสดขึ้น และช่วยยึดแผ่นแก้วบางให้ไม่แตกง่าย
สีที่ใช้ยังคงตามแบบต้นรัตนโกสินทร์ ได้แก่ เขียว เหลือง ขาว แดง และน้ำเงิน
ช่องไฟระหว่างชิ้นก็เป็นส่วนหนึ่งของลาย
เมื่อได้แผ่นกระจกเกรียบแล้ว ช่างจะตัดเป็นชิ้นเล็กตามรูปที่ต้องการ เช่น ทรงหยดน้ำ แล้วติดลงบนชิ้นงานด้วยรักสมุก ซึ่งเป็นยางรักผสมผงถ่าน การตัดต้องแม่นยำ เพราะแผ่นแก้วบางแตกได้ง่าย และชิ้นที่ขนาดต่างกันเพียงเล็กน้อยก็ทำให้จังหวะของลายทั้งแถวเปลี่ยนไป

ระยะห่างระหว่างชิ้นกระจกไม่ได้ปล่อยว่างแบบสุ่ม ในงานกระจังประดับกระจกเกรียบที่ SACIT บันทึกไว้ ช่องไฟระหว่างชิ้นถูกเรียกว่า "สาแหรก" และทำหน้าที่เป็นเส้นลายในตัว ลายที่เห็นจึงเกิดจากทั้งชิ้นแก้วและพื้นที่ว่างระหว่างแก้วทำงานร่วมกัน
จากกระจังวัดสู่เข็มกลัด
ความบางของกระจกเกรียบทำให้มันเหมาะกับงานละเอียดในสเกลเล็ก ในคลัง SACIT ยังมีตัวอย่างการนำกระจกเกรียบไปใช้กับเครื่องประดับและของตกแต่งขนาดเล็ก แสดงให้เห็นว่าวัสดุนี้ไม่ได้จำกัดอยู่กับงานสถาปัตยกรรมเท่านั้น

ขณะเดียวกัน ทีมวิจัยจากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ได้พัฒนากระจกโบราณแบบไม่ใช้ตะกั่ว และนำไปใช้บูรณะโบราณสถานสำคัญ งานวิจัยนี้เปิดทางให้กระจกโบราณถูกพัฒนาต่อในรูปแบบที่หลากหลายขึ้น ทั้งงานบูรณะและผลิตภัณฑ์ต้นแบบใหม่ ๆ โดยไม่จำกัดอยู่เฉพาะการประดับโบราณสถาน
เมื่อแยกองค์ประกอบของกระจกเกรียบออกมาดู จะเห็นทางทดลองต่อได้อย่างน้อยสามทาง
- วัสดุ: ใช้ความบางและความวาวของแก้ว เป็นผิวประกายในเครื่องประดับหรือของตกแต่ง แทนอัญมณีราคาสูง
- ระบบลาย: ออกแบบลายจากการเรียงชิ้นเล็กและช่องไฟ แบบเดียวกับการคิดลายโมเสก
- โครงสร้าง: ใช้โครงสร้างสองชั้น คือชั้นสีกับชั้นสะท้อนแสง เป็นแนวคิดตั้งต้นของวัสดุผิวใหม่
กระจกเกรียบจึงไม่ได้เป็นเพียงวัสดุประดับวัด แต่เป็นตัวอย่างว่าวัสดุที่เปราะบางที่สุด ก็กลายเป็นโจทย์การออกแบบที่ละเอียดที่สุดได้เช่นกัน