ประเพณีสงกรานต์พระประแดง: ความงามของวัฒนธรรมที่ยังมีชีวิต
ประเพณีสงกรานต์พระประแดง: ความงามของวัฒนธรรมที่ยังมีชีวิต
พระประแดงในความคุ้นเคยของคนไทยทั่วไป นับว่าเป็นย่านที่มีประเพณีสงกรานต์ที่โดดเด่นน่าจับตา ทุกคนเฝ้ารอคอยชมขบวนแห่ทุกปี โดยประเพณีสงกรานต์พระประแดง จัดช้ากว่าวันสงกรานต์ปกติ ถัดไปอีก 1 สัปดาห์
ก่อนวันสงกรานต์จะมาถึง ชาวมอญจะทำความสะอาดบ้านเรือนเตรียมพร้อมรับปีใหม่ ช่วยกันทำขนมจากแป้ง ข้าวเหนียว น้ำตาลมะพร้าว และกะทิ กวนให้เข้ากันจนเหนียว กลายเป็นขนมที่มีชื่อเรียกภาษามอญว่า “กวันฮะกอ” (แปลเป็นภาษาไทยว่า ขนมกวน) ซึ่งก็คือ กาละแมนั่นเอง
เช้าตรู่วันสงกรานต์ ชาวมอญมีประเพณีส่งข้าวสงกรานต์ ทำบุญทำทานอุทิศส่วนกุศลให้ผู้ล่วงลับที่วัดใกล้บ้านระหว่างวันจะเดินทางไปตามบ้านเพื่อรดน้ำขอพรจากผู้ใหญ่ พร้อมนำขนมกาละแมติดมือไปฝากกันด้วย ช่วงเย็นมีการสรงน้ำพระที่วัด ปิดท้ายด้วยยามค่ำคืนมีการเล่นสะบ้า เป็นการเปิดโอกาสให้หนุ่มสาวได้มีโอกาสพูดคุยกันอย่างเปิดเผยในพื้นที่สาธารณะ ในวันสุดท้ายของเทศกาล ทุกหมู่บ้านจะร่วมใจกันจัดขบวนแห่นางสงกรานต์ รถขบวนมีขนาดใหญ่โตประดับประดาด้วยดอกไม้และผ้าหลากสีสัน โดยทำให้มีลักษณะเป็นรูปหงส์ มีธงตะขาบขนาดใหญ่ ซึ่งเป็นของวัดแต่ละวัดนำมาร่วมขบวนแห่ไปตามเส้นทางซึ่งมีผู้คนรอชมอย่างหนาแน่น
สายใยวัฒนธรรมจากแผ่นดินมอญสู่บางกะเจ้า
วัฒนธรรมเหล่านี้ถูกส่งต่อกันมานับร้อยนับพันปีจนถึงปัจจุบัน ชาวมอญเป็นชนชาติเก่าแก่ที่อาศัยอยู่บริเวณตอนใต้ของพม่า ในอดีตเคยเป็นอาณาจักรที่รุ่งเรืองทั้งศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาการใช้ชีวิต จนกระทั่งถูกชาวพม่าเข้ามายึดครอง ทำให้ชาวมอญอพยพเข้ามายังในพื้นที่ประเทศไทยจำนวนมาก ชาวมอญเลือกตั้งถิ่นฐานในสภาพแวดล้อมแบบที่ราบลุ่มชุ่มน้ำ บริเวณปากแม่น้ำ มีความหลากหลายทางชีวภาพสูง องค์ความรู้ด้านเกษตรกรรมและการชลประทานที่ส่งผ่านกันมานับพันปี แม้จะอพยพย้ายถิ่นฐานจากลุ่มแม่น้ำอิระวดีมายังลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาก็ตาม
ข้าวแช่: อาหารศักดิ์สิทธิ์จากวิถีมอญ สู่ราชสำนักไทย
หนึ่งในสิ่งที่เกี่ยวข้องกับชาวมอญในช่วงเวลาสงกรานต์ก็คือ ข้าวแช่ ดร. องค์ บรรจุน ชาวไทยเชื้อสายมอญที่เชี่ยวชาญประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมมอญ ปัจจุบันเป็นอาจารย์ประจำคณะวัฒนธรรมสิ่งแวดล้อมและการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ เล่าว่า ข้าวแช่เป็นอาหารมอญที่เมื่อแรกเริ่มดั้งเดิมไม่ได้ทำเพื่อกินกันเป็นการทั่วไป แต่ทำขึ้นเพื่อบูชาเทวดา สังเกตได้จากปรุงขึ้นอย่างพิถีพิถัน มีพิธีรีตองละเอียดซับซ้อน ซาวข้าว 7 ครั้ง ตั้งไฟหุงกลางลานโล่งนอกชายคาบ้าน หุงแล้วขัดยางข้าวออกให้น้ำข้าวแช่ไม่ขุ่น เช่นเดียวกับน้ำที่แช่ข้าวก็ต้องมีกระบวนการหลายขั้นตอน สมกับเป็นเครื่องบูชาขอพรเทวดาให้มีทายาทสืบสกุล ตามตำนานที่เล่าสืบต่อกันมา จนกระทั่งหญิงเชื้อสายมอญได้เข้าวังไปรับราชการฝ่ายใน ข้าวแช่จึงกลายเป็นที่รู้จักกันในหมู่ชาววัง และแพร่หลายออกมาสู่สาธารณะชนในเวลาต่อมา
หมู่บ้านมอญในพระประแดง: เมื่อชื่อบ้านคือรากเหง้าทางวัฒนธรรม
หมู่บ้านชาวมอญในอําเภอพระประแดง จำลองมาจากหมู่บ้านต่างๆ ในเมืองมอญ แม้ย้ายถิ่นฐานมาแล้วก็ยังคงอยู่อาศัยร่วมกันเป็นชุมชนเช่นเดิม จึงเลือกใช้ชื่อหมู่บ้านตามชื่อหมู่บ้านของตนในเมืองมอญที่จากมา เพจรามัญคดี - Mon Studies อธิบายว่า ทั้ง 17 หมู่บ้าน ซึ่งกระจายตัวอยู่ในตำบลตลาด ตําบลทรงคนอง ตําบลบางพึ่ง และตําบลบางหญ้าแพรก ล้วนมีชื่อเรียกเป็นภาษามอญ แต่เมื่อเวลาผ่านไปบางคำก็กลืนกลายเป็นภาษาไทย เช่นเดียวกับที่วัฒนธรรมของชาวมอญและชาวไทยค่อยๆ กลมกลืนใกล้ชิดกัน ตัวอย่างของชื่อหมู่บ้าน เช่น กวานดงฮะนอง (แปลว่า หมู่บ้านดวงดาว) ปัจจุบันรู้จักกันในชื่อ บ้านทรงคนอง กวานเจิ่มฮะมาย ปัจจุบันเรียกว่า บ้านเชียงใหม่ แต่ก็มีหมู่บ้านจำนวนไม่น้อยที่ยังใช้ชื่อเดิมไม่เปลี่ยน เช่น กวานตองอุ๊ ปัจจุบันเรียกว่า บ้านตองอุ๊ กวานฮะโต่นเจินย์ (แปลว่า บ้านสะพานช้าง) ปัจจุบันเรียกว่า บ้านฮะโต่นเจิ่นย์
อัตลักษณ์ชาติพันธุ์ที่ยังคงอยู่: ชุมชนมอญทรงคนอง
จากการศึกษาอัตลักษณ์ของชาวมอญ หมู่บ้านมอญทรงคนอง อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ ชาวมอญทรงคนอง มีลักษณะเป็นประชาคมทางชาติพันธุ์ (Ethnic Community) ค่อนข้างชัดเจนเพราะประกอบไปด้วยองค์ประกอบของการเป็นประชาคมทางชาติพันธุ์ครบทั้ง 6 ประการ อาทิ การมีชื่อร่วมกัน การมีประวัติศาสตร์ชาติร่วมกันและการมีอาณาเขตร่วมกัน เป็นต้น นอกจากนี้กลุ่มชาติพันธุ์มอญยังคงมีต้นแบบทางวัฒนธรรมร่วมกันในอีกหลายพื้นที่ทั่วประเทศไทย เช่น ด้านภาษา ด้านศาสนา ด้านอาหาร ด้านการแต่งกาย รวมไปถึงด้านประเพณีและพิธีกรรม
ภาพจาก Facebook Fanpage: ชมรมไทย-มอญปากลัด
พิธีแห่หงส์–ธงตะขาบ และการละเล่นสะบ้า: สีสันสงกรานต์ที่มากกว่าความสนุก
เมื่อเปรียบเทียบกับชุมชนมอญอื่น ๆ ในพื้นที่กรุงเทพฯ และเขตปริมณฑล จะเห็นได้ว่าความเชื่อเรื่องผีและการละเล่นที่ต้องอาศัยความชำนาญทางด้านภาษามอญ เช่น ทะแยมอญ ไม่ค่อยปรากฏในหมู่บ้านมอญทรงคนอง แต่ประเพณีแห่หงส์-ธงตะขาบ การละเล่นสะบ้าบ่อน ซึ่งสอดรับกับการท่องเที่ยวกลับปรากฏให้เห็นอยู่เป็นประจำทุกเทศกาลสงกรานต์
การท่องเที่ยวกับการอนุรักษ์วัฒนธรรม: โอกาสและข้อควรระวัง
แม้การท่องเที่ยวจะเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยส่งเสริมการอนุรักษ์วัฒนธรรม แต่หากขาดการสนับสนุนด้านองค์ความรู้และกระบวนการศึกษาวัฒนธรรมอย่างเป็นระบบ อาจทำให้ความสมดุลระหว่างวัฒนธรรมกับการตลาดแปรเปลี่ยนไป การส่งเสริมให้เยาวชนและชุมชนมีบทบาทในฐานะผู้สืบทอดจึงเป็นหัวใจสำคัญของการอนุรักษ์ที่แท้จริง
#พระประแดง #ชาวมอญ #วัฒนธรรมมอญ #ประเพณีสงกรานต์ #การแห่นางสงกรานต์ #การแห่หงส์ #ข้าวแช่มอญ #ข้าวแช่ #ขนมกาละแม #กวันฮะกอ #ธงตะขาบ #สะบ้าบ่อน #การละเล่นพื้นบ้านมอญ #หมู่บ้านชาวมอญ #ชื่อหมู่บ้านมอญ #อัตลักษณ์มอญ #อัตลักษณ์ชาติพันธุ์ #ชุมชนชาติพันธุ์ #การกลมกลืนทางวัฒนธรรม #การอนุรักษ์วัฒนธรรม #การท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม #ศิลปวัฒนธรรมมอญ #การศึกษาชาติพันธุ์มอญ #AreaBased #KnowledgeMap #KnowledgePortal #okmd #กระตุกต่อมคิด #InspireYourself #PhraPradaeng #MonCommunity #MonCulture #SongkranTradition #SongkranProcession #SwanParade #MonKhaoChae #KhaoChae #KalamaeSweet #KwanHaKor #CentipedeFlag #SabaaBonGame #MonFolkGames #MonVillages #MonVillageNames #MonIdentity #EthnicIdentity #EthnicCommunity #CulturalAssimilation #CulturalPreservation #CulturalTourism #MonArtsAndCulture #MonEthnographicStudies
ข้อมูลอ้างอิง
- https://ich-thailand.org/heritage/detail/629d76f2472e28a00d0ba98d
- https://li01.tci-thaijo.org/index.php/tjf/article/view/255654/174562
- https://sac-research.sac.or.th/file_thb/307-ch4.pdf
- https://sure.su.ac.th/xmlui/bitstream/id/ec366709-5dc5-4533-ba18-a22b5fc00aaa/BA_Methida_Arkomthana.pdf
- https://wikicommunity.sac.or.th/community/882
- www.openbase.in.th/node/9808
- www.silpa-mag.com/culture/article_8184
- www.silpa-mag.com/history/article_131313
