พระประแดง : ส้มเทพรส ส้มเฉพาะถิ่นแห่งแรกในประเทศไทยที่เติบโตในน้ำกร่อยที่คุ้งบางกระเจ้า

วิกฤตภูมิอากาศ: ภัยเงียบต่อความหลากหลายทางชีวภาพ

โลกที่ร้อนขึ้นอย่างไม่มีทีท่าว่าจะหยุดยั้งได้ ไม่เพียงทำให้เราเหงื่อตกจนหงุดหงิดระหว่างใช้ชีวิตประจำวัน แต่เป็นภัยคุกคามที่น่าหวาดหวั่นสำหรับความหลากหลายทางชีวภาพของโลก เพราะไม่ใช่เพียงอุณหภูมิเฉลี่ยที่เพิ่มสูงขึ้น แต่ยังรวมถึงอัตราเร่งในการเกิดภัยธรรมชาติ น้ำท่วม น้ำแล้ง ไฟป่า ดินถล่ม ซึ่งล้วนแต่ทวีความรุนแรงขึ้นอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน มหาวิทยาลัยสหประชาชาติ (United Nations University) ระบุว่า ปัจจุบันสัตว์และพืชกว่าเกือบหนึ่งล้านสายพันธุ์มีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ ส่งผลกระทบอย่างยิ่งยวดต่อการรักษาสมดุลของระบบนิเวศ  

อดีตที่เกือบสูญหาย: ส้มเทพรสกับชะตากรรมที่คุ้งบางกระเจ้า

ส้มเทพรสแห่งคุ้งบางกระเจ้า ก็เกือบจะกลายเป็นพันธุ์ไม้ที่สาบสูญเช่นกัน เนื่องจากเหตุการณ์น้ำท่วมเมื่อปี พ.ศ. 2526 และ พ.ศ.2538 รวมทั้งผลกระทบจากโรงไฟฟ้าที่มาสร้างใกล้พื้นที่เมื่อ 30 กว่าปีก่อน ปราชญ์ชาวบ้านในพื้นที่เคยกล่าวไว้ว่า “คนในชุมชนที่อายุมากกว่า 35 ปีอาจเคยได้ยินชื่อส้มเทพรสมาบ้าง แต่รับรองว่าคนที่อายุมากกว่า 50 ปีขึ้นไป จะสามารถบรรยายลักษณะส้มเทพรสให้ฟังได้อย่างละเอียด” แต่หากย้อนกลับไปสำรวจหลักฐานแรกสุดเท่าที่มีการค้นพบ ส้มเทพรส ปรากฏในหนังสือราชการ จากเจ้าพระยาจักรีมาถึงเจ้าเมืองกรมการ วันอาทิตย์ ขึ้น 10 ค่ำ เดือน 9 พ.ศ.2396 ใจความเกี่ยวกับการเรียกเก็บเงินอากรส่งเข้ามายังพระคลังมหาสมบัติ ข้อความเขียนไว้ว่า

“...แต่ส้มโอ ส้มเกลี้ยง ส้มเทพรส ส้มมะแป้น ส้มจุก ส้มเปลือกบาง ๗ สิ่งนั้น โปรดเกล้าให้ยก ไม่ให้เรียกอากร”  

การค้นพบโดยบังเอิญ: จุดเริ่มต้นแห่งการฟื้นคืนพันธุ์พืชท้องถิ่น

โชคยังดีที่เมื่อ พ.ศ. 2558 กลุ่มอนุรักษ์พืชของชุมชน ค้นพบต้นส้มเทพรสโดยบังเอิญระหว่างเก็บเห็ดโคนในสวนรกร้าง ในพื้นที่สวนเก่าแก่ของชาวบ้านตำบลบางกระสอบ จำนวน 3 ต้น คาดว่าอายุต้นประมาณ 30 ปี ขึ้นไป

นภดล ทองมั่นเล่าว่า “สมัยเราเป็นเด็ก ๆ ก็เคยได้กินส้มที่หวานอร่อยแบบนี้แหละ แต่ในตอนนั้นก็ไม่รู้ว่ามันคือส้มเทพรส” เมื่อเจ้าของที่ดินต้องการปรับเปลี่ยนพื้นที่รกร้าง นภดลและเพื่อนจึงช่วยกันขุดต้นส้มทั้ง 3 ต้น มาปลูกใหม่ในพื้นที่ของตัวเอง ฟื้นฟูให้แข็งแรง พัฒนาสายพันธุ์ และขยายพันธุ์ส้มเทพรส โดยการตอนกิ่ง แล้วส่งต่อให้สมาชิกกลุ่มนำไปปลูกต่อได้ไม่ต่ำกว่า 100 ต้น  

พื้นที่น้ำกร่อยที่เอื้อ: ดินดี น้ำดี และภูมิปัญญาชาวสวนบางกระเจ้า

พื้นที่คุ้งบางกะเจ้ามีลักษณะพื้นที่เป็นที่ราบลุ่มน้ำท่วมถึง จึงเกิดภาวะลักจืดลักเค็ม จากน้ำเหนือในฤดูฝนและน้ำทะเลหนุนเมื่อยามน้ำแล้ง รวมถึงลักษณะพื้นที่ที่ถูกโอบล้อมด้วยแม่น้ำเจ้าพระยา ทำให้พืชพรรณต่างๆ ได้รับแร่ธาตุอาหารจำนวนมาก จากดินตะกอนใกล้ปากแม่น้้า (River Delta) หรือตะกอนน้ำกร่อย (Brackish Alluvium) 

ชาวบ้านในคุ้งบางกะเจ้าส่งต่อภูมิปัญญาการปรับสภาพดินในการเพาะปลูกพืชต่างๆ ด้วยการยกร่อง โดยตักดินจากก้นคูคลองขึ้นมาทับถมกันเป็นชั้น ผลการตรวจวัดคุณภาพดินของคุ้งบางกะเจ้า โดยกรมพัฒนาที่ดิน ใน พ.ศ. 2513 พ.ศ. 2523 และ พ.ศ. 2554 พบว่ามีความอุดมสมบูรณ์สูง มีปริมาณอินทรียวัตถุ อยู่ในระดับปานกลาง มีค่าเฉลี่ยอยู่ระหว่าง 2.38-3.50% มีปริมาณโพแทสเซียมในดินมากกว่า 90 ppm โพแทสเซียมมีบทบาทสำคัญในการเคลื่อนย้ายน้ำตาลไปสะสมไว้ในลำต้น หัวใต้ดิน หรือผล ทำให้ส้มเทพรสยิ่งมีรสหวานแตกต่างจากส้มบางมดที่มีรสเปรี้ยวแซม 

ลักษณะพิเศษของส้มเทพรส: รูปร่าง สีสัน รสชาติ ที่บ่งบอกความเฉพาะตัว

ใบของส้มเทพรสเป็นใบเดี่ยว ก้านใบสั้นกว่าแผ่นใบ กว้างประมาณ 3.5 เซนติเมตร ยาวประมาณ 7 เซนติเมตร ปลายใบเว้าตื้น ไม่มีปีกใบ ผล มีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 5.4 เซนติเมตร รูปทรงคล้ายทรงกลม ฐานผลป้าน ปลายผลบุ๋ม เปลือกสีเขียว ผิวเรียบ ต่อมน้ำมันปรากฏชัดเจนและหนำแน่น มีจำนวน 10 กลีบต่อผล การยึดติดกันระหว่างกลีบติดกันเล็กน้อย รูปร่ำงกลีบสม่ำเสมอ สีเนื้อสีส้มและสม่ำเสมอ เมล็ด รูปไข่ เฉลี่ย 10 เมล็ดต่อผล เนื้อในหวานกรอบ แม้ผลอ่อนก็ไม่มีรสเปรี้ยว เมื่อปอกเปลือก เส้นใยที่ผนังผลด้านในจะติดเปลือกออกมา แตกต่างจากส้มบางมดที่มีรสเปรี้ยวแซม และเนื้อในนุ่มกว่า 

จากสวนร้างสู่ชุมชน: เส้นทางการคืนถิ่นของส้มเทพรส

หลังจากที่หายไปจากคุ้งบางกะเจ้าหลายสิบปี ปัจจุบันส้มเทพรสนับร้อยต้นหยั่งรากลึกในพื้นที่ชุมชนตำบลบางน้ำผึ้ง ชุมชนตำบลบางยอ ชุมชนตำบลทรงคนอง ชุมชนตำบลบางกอบัว ชุมชนตำบลบางกะเจ้า และชุมชนตำบลบางกระสอบ อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ รวมถึงได้รับการจดทะเบียนเป็นพันธุ์พืชพื้นเมืองเฉพาะถิ่น ตามมาตรา 43 ของพระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืชอย่างเป็นทางการ เมื่อวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ.2561 โดยการจดทะเบียนพันธุ์พืชพื้นเมืองเฉพาะถิ่นนั้นไม่ใช่ทุกพื้นที่จะสามารถทำได้ง่าย ๆ เพราะต้องประกอบด้วยปัจจัยสำคัญ 2 เรื่อง คือ ความเป็นชุมชนที่สืบทอดวัฒนธรรมประเพณีร่วมกันมาไม่น้อยกว่า 10 ปี และพันธุ์พืชพื้นเมืองเฉพาะถิ่น ที่นำมาขึ้นทะเบียน จะต้องไม่เคยปลูกที่อื่นที่ใดมาก่อน เพื่อเป็นการส่งเสริมการดูแลความหลากหลายทางชีวภาพในแต่ละท้องถิ่นให้คงความเฉพาะตัวไว้ได้อย่างยั่งยืน รวมถึงมีการประสานกับหน่วยงานในจังหวัดสมุทรปราการ เพื่อให้ชุมชนมีสิทธิความเป็นเจ้าของ สามารถใช้ประโยชน์พันธุ์พืช มีสิทธิได้รับการแบ่งปันผลประโยชน์ได้

หอมป่าจาก: แหล่งเรียนรู้เพื่อเข้าใจธรรมชาติและชีวิตผ่านผลไม้พื้นถิ่น

ใครสนใจอยากเห็นต้นส้มเทพรสของจริง ติดต่อได้ที่หอมป่าจาก ศูนย์การเรียนรู้ บ้านบางกระสอบ เปิดให้ทุกคนเข้ามา เรียนรู้การทำสวนเกษตรแบบผสมผสาน การสานใบจากเป็นภาชนะ ทำผ้ามัดย้อมดอกจาก ทดลองทำขนม ชาสมุนไพร เป็นพื้นที่เรียนรู้ที่เข้าถึงได้ง่าย ใกล้กรุงเทพฯ เพียงชั่วอึดใจ แต่ชวนให้เราหวนนึกถึงความสำคัญของธรรมชาติที่ไม่เคยแยกขาดกับวิถีชีวิตของมนุษย์

#ส้มเทพรส #พระประแดง #คุ้งบางกะเจ้า #พันธุ์พืชพื้นเมืองเฉพาะถิ่น #พืชพื้นบ้าน #พืชเศรษฐกิจทางเลือก #ความหลากหลายทางชีวภาพ #การเกษตรเชิงอนุรักษ์ #เกษตรยั่งยืน #การอนุรักษ์พันธุกรรมพืช #ภูมิปัญญาท้องถิ่น #ระบบนิเวศเกษตร #มรดกทางอาหาร #ผลไม้ไทย #ธรรมชาติกับวิถีชีวิต #ฟื้นฟูชุมชน #AreaBased #KnowledgeMap #KnowledgePortal #okmd #กระตุกต่อมคิด #SomTheparot #ThepparosOrange #PhraPradaeng #BangKachao #LocalPlantVariety #NativeFruit #AlternativeCrops #Biodiversity #Agrobiodiversity #SustainableAgriculture #PlantGeneticConservation #TraditionalKnowledge #Agroecology #ThaiFruits #CulinaryHeritage #NatureAndCulture #CommunityRevival #CommunityFarming #BrackishCitrus  

ข้อมูลอ้างอิง 

• https://ethesisarchive.library.tu.ac.th/thesis/2020/TU_2020_6203011025_13306_13475.pdf 
• https://loklakwithee.com/?p=5951 
• https://youtu.be/a3kjwrZ00Qo?si=8b-4JpGZ_-fwufbR 
• www.bangkokbiznews.com/pr-news/news/corporate-moves/1093332  https://www.ourkhungbangkachao.com/Uploads/articles/สินค้าสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์_(GI)_สิ่งบ่งชี้ธรรมชาติคุ้งบางกะเจ้า_ส้มเขียวหวานพันธุ์เทพรส.pdf 
• www.dasta.or.th/th/article/2798 
• www.doa.go.th/pvp/wp-content/uploads/2019/10/community20.pdf 
• www.ecowatch.com/plants-biodiversity-extinction-2647868027.html
• www.facebook.com/hompachak 
• www.moac.go.th/news-files-411891791970 
• www.sdgmove.com/2024/05/24/loss-of-biodiversity 
• www.seub.or.th/bloging/column/sasin/climate-change-6th-extinction/ep-09 
• www.thansettakij.com/business/52659